Khi trật tự quốc tế chuyển dịch theo hướng đa cực, một số quốc gia Đông Nam Á đang ngày càng mở rộng không gian chiến lược và khả năng tự chủ.
Trong phần lớn ba thập niên qua, chính sách đối ngoại của Mỹ đối với cho Đông Nam Á đã trải qua nhiều giai đoạn, từ “xoay trục sang châu Á” cho đến gần đây là tăng cường hợp tác trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ngày càng rõ nét.
Trong những cách tiếp cận đó, giới quan sát nhận định, lợi ích và vai trò riêng của từng quốc gia Đông Nam Á đôi khi chưa được nhìn nhận đầy đủ. Trên thực tế, các nước trong khu vực có những ưu tiên, lợi ích và cách tiếp cận đối ngoại khác nhau, đồng thời ngày càng chủ động hơn trong việc định hình quan hệ với các đối tác bên ngoài.
Khi trật tự quốc tế đang chuyển dịch theo hướng đa cực hơn, câu hỏi đặt ra không còn đơn thuần là Đông Nam Á sẽ nghiêng về cường quốc nào. Đáng chú ý hơn là liệu một số quốc gia trong khu vực có thể từng bước củng cố vai trò của mình như những cường quốc tầm trung, tương tự Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia hay Brazil, thông qua việc mở rộng quan hệ và duy trì nhiều lựa chọn hợp tác.
Ông Teuku Rezasyah, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Padjadjaran nhận định, Indonesia là trường hợp có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển vai trò của một cường quốc tầm trung. Với dân số khoảng 290 triệu người, quy mô kinh tế đáng kể và vị trí địa lý quan trọng trên các tuyến hàng hải kết nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương, Indonesia sở hữu nhiều lợi thế về kinh tế và chiến lược.
Quốc gia này cũng có truyền thống đối ngoại đề cao tính độc lập và chủ động. Điều này cũng được thể hiện rõ trong chính sách đối ngoại của Indonesia.
Ông Teuku Rezasyah chỉ ra rằng Indonesia quyết định gia nhập BRICS vào đầu năm 2025, trong khi tiếp tục theo đuổi tiến trình gia nhập Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và duy trì quan hệ quốc phòng với Mỹ, cho thấy Indonesia đang mở rộng không gian hợp tác thay vì tập trung vào một đối tác duy nhất.
Cách tiếp cận này tương đồng với chính sách mà Ấn Độ đã theo đuổi trong nhiều năm. Quốc gia này vừa duy trì quan hệ với Mỹ, vừa tiếp tục mua dầu của Nga và tham gia Tổ chức Hợp tác Thượng Hải.
Đối với Indonesia, việc duy trì nhiều kênh hợp tác giúp nước này có thêm lựa chọn và khả năng chủ động hơn trong việc theo đuổi các lợi ích quốc gia.
Trong khi đó, Việt Nam là một trường hợp đáng chú ý khác khi ngày càng coi trọng việc duy trì quan hệ cân bằng và đa dạng với các đối tác quốc tế. Về kinh tế, Việt Nam cũng đang hưởng lợi đáng kể từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu và chiến lược “Trung Quốc + 1”. Dòng vốn đầu tư và hoạt động sản xuất dịch chuyển vào Việt Nam đang góp phần củng cố vị trí của nền kinh tế trong các chuỗi cung ứng khu vực. "Những yếu tố này đang tạo thêm nền tảng để Việt Nam gia tăng vai trò kinh tế và đối ngoại trong khu vực", ông Rezasyah nhấn mạnh.
Singapore là một trường hợp đặc biệt. Với quy mô nhỏ, nước này khó trở thành một cường quốc tầm trung theo cách hiểu truyền thống. Tuy nhiên, Singapore từ lâu đã có khả năng tạo ảnh hưởng vượt xa quy mô thông qua năng lực ngoại giao, vai trò trung tâm tài chính và khả năng đánh giá thận trọng những thay đổi trong môi trường quốc tế.
Malaysia và Thái Lan có nền tảng kinh tế tương đối vững chắc để gia tăng vai trò khu vực, dù những biến động chính trị trong nước đôi khi ảnh hưởng đến khả năng theo đuổi các chiến lược dài hạn.
Trong khi đó, Philippines có mối quan hệ đồng minh theo hiệp ước với Mỹ và đang có những khác biệt với Trung Quốc liên quan đến Biển Đông. Vì vậy, chính sách đối ngoại của Philippines hiện có mức độ gắn kết cao hơn với Mỹ so với một số thành viên khác của ASEAN.
Với dân số gần 700 triệu người và tổng quy mô kinh tế thuộc nhóm lớn trên thế giới, ASEAN sở hữu những nền tảng đáng kể để trở thành một chủ thể có ảnh hưởng hơn trong các vấn đề quốc tế.
Tuy nhiên, theo Hikmahanto Juwana, Giáo sư luật quốc tế tại Đại học Indonesia, quy mô tổng hợp không đồng nghĩa với khả năng hành động như một thực thể thống nhất. ASEAN được thành lập trước hết nhằm thúc đẩy hòa bình, ổn định và hợp tác giữa các quốc gia thành viên, đồng thời tạo dựng một khuôn khổ để các nước trong khu vực cùng ứng phó với những thay đổi của môi trường quốc tế.
Cơ chế ra quyết định của ASEAN dựa trên đồng thuận, nguyên tắc không can thiệp và sự đa dạng lớn về thể chế, trình độ phát triển cũng như lợi ích quốc gia khiến việc hình thành một chính sách chung trong những vấn đề phức tạp không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Mặc dù vậy, chính sự linh hoạt trong cấu trúc của ASEAN có thể tạo thêm không gian để các nước thành viên theo đuổi những ưu tiên riêng.
Khái niệm vai trò trung tâm của ASEAN vẫn giữ vị trí quan trọng trong cách khu vực định hình quan hệ với các đối tác bên ngoài. Thông qua ASEAN và các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, các quốc gia trong khu vực có thêm một nền tảng để thúc đẩy đối thoại và hợp tác với những đối tác lớn.
Ngày nay, Đông Nam Á cũng đang xây dựng một mạng lưới quan hệ đa dạng với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và các quốc gia vùng Vịnh. Điều này mở rộng lựa chọn hợp tác về thương mại, đầu tư, công nghệ, năng lượng, quốc phòng và nhiều lĩnh vực khác.
Có thể sẽ không xuất hiện một cường quốc mới theo nghĩa truyền thống ở Đông Nam Á. Tuy nhiên, khu vực này đang chứng kiến sự nổi lên của một nhóm quốc gia có quy mô, năng lực và mức độ tự tin ngày càng lớn, đủ khả năng đóng vai trò tích cực hơn trong các vấn đề khu vực và quốc tế.
Sự phát triển của những cường quốc tầm trung này, cùng với một ASEAN duy trì vai trò trung tâm và linh hoạt, có thể trở thành một trong những đặc điểm đáng chú ý của trật tự châu Á trong những năm tới.
