Đề xuất hạn chế tàu Mỹ, Israel qua eo Hormuz cho thấy khoảng cách giữa Tehran và Washington vẫn lớn, khiến giá dầu đảo chiều tăng trở lại.
Giá dầu thế giới bật tăng sau khi Iran công bố thêm những điều kiện cứng rắn đối với hoạt động hàng hải qua eo Hormuz, làm suy yếu kỳ vọng rằng tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới có thể sớm trở lại trạng thái bình thường.
Ngày 6/8, truyền thông Iran đưa tin Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội nước này đang xem xét nội dung sơ bộ của kế hoạch mang tên “Hành động chiến lược vì an ninh và phát triển bền vững eo Hormuz và bờ biển Vịnh Ba Tư”.
Đây không phải một sáng kiến hoàn toàn mới. Các nghị sĩ Iran đã đưa kế hoạch ra Quốc hội từ giữa tháng 7, sau khi một phiên bản trước đó xuất hiện từ tháng 5. Những chi tiết được công bố tuần này cho thấy Tehran đang cân nhắc một cơ chế quản lý eo biển chặt chẽ hơn nhiều so với nguyên tắc tự do hàng hải mà Washington theo đuổi.
Theo nội dung đang được xem xét, tàu thuộc Mỹ, Israel và những quốc gia mà Tehran coi là “thù địch” có thể bị cấm đi qua eo Hormuz. Hàng hóa quân sự và dân sự liên quan tới Israel cũng nằm trong diện hạn chế.
Các quốc gia hoặc cá nhân bị Iran xác định đã gây thiệt hại cho nước này có thể không được phép quá cảnh qua eo Hormuz và Vịnh Ba Tư cho tới khi bồi thường. Văn bản đồng thời đề xuất mức phạt lên tới 20% giá trị hàng hóa đối với những trường hợp vi phạm.
Vấn đề phí quá cảnh hiện chưa rõ ràng. NPR cho biết đề xuất của Iran có thể áp mức phí lên tới 7% giá trị hàng hóa đối với tàu thương mại. Reuters ngày 7/8 dẫn một quan chức cấp cao Iran cho biết Tehran đang muốn thu khoảng 5-7% giá trị hàng hóa.
Tuy nhiên, một nguồn Bộ Ngoại giao Iran được Tasnim dẫn lời lại bác bỏ thông tin rằng Tehran và Muscat đang thương lượng quanh các mức phí cố định 7% và 3%, cho rằng khoản thu sẽ phụ thuộc vào những dịch vụ như bảo hiểm, nhiên liệu và bảo vệ môi trường. Điều này cho thấy cơ chế thu phí vẫn là một trong những nội dung chưa ngã ngũ.
Những điều kiện trên có ý nghĩa lớn với thị trường năng lượng. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trong nửa đầu năm 2025, khoảng 20,9 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua eo Hormuz, tương đương khoảng 20% lượng dầu và nhiên liệu lỏng tiêu thụ trên toàn cầu và một phần tư lượng dầu giao dịch bằng đường biển.
Diễn biến mới xuất hiện đúng lúc Iran và Oman tiến gần hơn tới một thỏa thuận về tuyến hàng hải qua eo biển.
Ngày 5/8, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran và Muscat đã đạt được đồng thuận về tọa độ địa lý của tuyến hàng hải đang được thảo luận và đang hoàn thiện tuyên bố chung. Theo các nguồn tin của Reuters, phương án này có thể trao cho Iran quyền quản lý tàu đi vào vùng Vịnh, trong khi việc điều phối tàu đi ra có sự tham gia của Oman.
Washington có quan điểm khác. Một quan chức Mỹ cho biết bất kỳ tuyến hàng hải tạm thời nào cũng phải hoạt động mà không cần giấy phép, phê duyệt hay phí quá cảnh, đồng thời khẳng định eo Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế mà không bên nào có quyền đơn phương kiểm soát việc đi lại.
Khoảng cách này tương phản với tâm lý lạc quan xuất hiện đầu tuần này. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ngày 4/8 nói một thỏa thuận mở lại eo Hormuz có thể đạt được “hôm nay hoặc ngày mai”, đồng thời cho rằng kết quả cuối cùng sẽ bảo đảm quyền tự do đi lại. Qatar, Oman và Pakistan cũng đang tham gia các nỗ lực trung gian.
Tiến trình ngoại giao diễn ra trong bối cảnh cuộc xung đột bắt đầu từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Tehran sau đó hạn chế nghiêm trọng hoạt động hàng hải qua Hormuz.
Mỹ bắt đầu phong tỏa tàu ra vào các cảng Iran từ ngày 13/4. Một bản ghi nhớ giữa Washington và Tehran được ký ngày 17/6 tạo ra khoảng thời gian ngừng bắn 60 ngày và dẫn tới việc Mỹ dỡ phong tỏa từ ngày 18/6. Sau khi giao tranh tái diễn, Washington khôi phục phong tỏa từ ngày 14/7.
Sự thay đổi kỳ vọng nhanh chóng phản ánh vào giá dầu. Sau khi giảm mạnh đầu tuần nhờ triển vọng ngoại giao cải thiện, giá dầu Brent chốt phiên 6/8 tăng 3,04 USD, tương đương 3,83%, lên 82,49 USD/thùng. Giá dầu WTI giao tháng 9 tăng 2,07 USD, tương đương 2,75%, lên 77,29 USD/thùng.
Đà tăng tiếp tục trong phiên 7/8. Theo Reuters, lúc 03 giờ 03 GMT, giá dầu Brent tăng 0,97% lên 83,29 USD/thùng, còn giá dầu WTI tăng 0,83% lên 77,93 USD. Tuy nhiên, cả hai loại dầu vẫn hướng tới mức giảm khoảng 8% trong cả tuần do đợt bán tháo trước đó.
Các nhà phân tích cho rằng thị trường đang điều chỉnh lại kỳ vọng. Thay vì một eo Hormuz nhanh chóng trở lại trạng thái trước chiến sự ở Iran, kịch bản đang hình thành có thể là một hành lang hàng hải được quản lý chặt chẽ, với những điều kiện về quốc tịch tàu, phí dịch vụ, an ninh và quyền kiểm soát.
Vandana Hari, nhà sáng lập Vanda Insights, nhận định những tín hiệu trái chiều về thỏa thuận Iran-Oman trong tuần qua đã khiến tâm lý thị trường biến động mạnh, trong khi các điều kiện để một thỏa thuận thực sự được ký kết vẫn chưa rõ ràng. Reuters cũng dẫn các nguồn trong ngành cho biết những phương án hiện tại gặp trở ngại từ lệnh trừng phạt của Mỹ và các điều khoản bảo hiểm đối với việc thanh toán cho Iran.
Rủi ro đối với nguồn cung vì vậy chưa biến mất. Trước chiến sự, Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 1/5 dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Các tuyến đường ống của Saudi Arabia và UAE có thể giúp chuyển hướng một phần nguồn cung, nhưng EIA ước tính tổng công suất thay thế chỉ khoảng 4,7 triệu thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với lượng dầu bình thường đi qua eo biển.
Đối với Việt Nam, diễn biến tại Hormuz tiếp tục là một rủi ro đáng theo dõi đối với chi phí năng lượng và lạm phát.
Trong tháng 7, lượng dầu thô nhập khẩu của Việt Nam giảm 11,9% so với cùng kỳ nhưng giá trị vẫn tăng 18%. Với xăng dầu thành phẩm, lượng nhập khẩu tăng khoảng 6% trong khi giá trị tăng tới 67,6%.
Nếu giá dầu duy trì ở mức cao, áp lực có thể truyền sang chi phí vận tải, logistics và đầu vào sản xuất, đồng thời làm tăng nhu cầu ngoại tệ cho nhập khẩu năng lượng. Với doanh nghiệp, rủi ro lớn hơn nằm ở biên độ biến động giá rộng và khó dự báo, đặc biệt với những hợp đồng vận tải hoặc sản xuất có chu kỳ dài.
Một thỏa thuận tiềm tàng giữa Iran-Oman có thể giúp khôi phục thêm lưu lượng hàng hải, nhưng mức độ bền vững sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào liệu Washington và Tehran có thống nhất được quyền kiểm soát, phí quá cảnh và các điều kiện an ninh hay không.
