Giảm nỗi lo “hình sự hóa” quan hệ kinh tế

Đây là chia sẻ của Luật sư Nguyễn Hưng Quang, VPLS NHQuang & Cộng sự, Chủ tịch Trung tâm Hòa giải thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC) với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Ông đánh giá như thế nào về đề xuất bổ sung cơ chế “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” đối với một số vi phạm gây thiệt hại về kinh tế tại Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi?

Cơ chế này là nhằm thể chế hoá các chính sách của Đảng trong giai đoạn hiện nay về "không hình sự hóa các quan hệ kinh tế", "khuyến khích khắc phục thiệt hại", như Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, Nghị quyết số 66-NQ/TW về công tác xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân… Những chính sách này nhằm giúp Nhà nước thu hồi được tài sản, không làm cho hoạt động sản xuất, kinh doanh bị ngừng trệ, giảm đổ vỡ dây chuyền, đồng thời trao cho doanh nghiệp cơ hội sửa sai có kiểm soát.

Việc chuyển hướng từ “xử lý bằng trừng phạt” sang ưu tiên “khắc phục hậu quả” cũng phù hợp với xu hướng về tư pháp hình sự hiện đại đang áp dụng tại một số quốc gia phát triển, như chính sách về công lý phục hồi (Restorative Justice), chính sách giảm thiểu hoá hình sự (Decrimination), chính sách không hình sự hoá (Depenalization), chính sách hoãn truy tố có điều kiện (Deferred Prosecution Agreement).

Đối với các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực kinh tế thường có chi phí xã hội lớn, như doanh nghiệp phải dừng hoạt động kinh doanh, tạo ra thất nghiệp, giảm giá trị tài sản gây nên mất vốn của doanh nghiệp… Do đó, nếu cho phép cá nhân, pháp nhân vi phạm có khả năng khắc phục hậu quả (như đền bù thiệt hại, phục hồi môi trường…), có biện pháp ngăn ngừa tái phạm (như cải cách hệ thống kiểm soát tuân thủ trong hoạt động doanh nghiệp, áp dụng cơ chế giám sát độc lập…) thì các mục tiêu ngăn ngừa tái phạm, răn đe hay gây nguy hiểm cho xã hội của chủ thể phạm tội bằng các biện pháp trừng phạt cũng sẽ đạt được, đồng thời lại thể hiện được chính sách nhân đạo của pháp luật.

Ở góc tiếp cận khác, nếu tập trung vào biện pháp trừng phạt đối với các cá nhân vi phạm trong lĩnh vực kinh tế bằng hình phạt tù mà Nhà nước và xã hội không thu hồi được tài sản đã bị thất thoát hoặc bị chiếm đoạt thì mục tiêu của pháp luật hình sự chưa hoàn toàn đạt được.

- Nếu áp dụng cơ chế cho phép người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả trước khi bị truy cứu trách nhiệm hình sự như Dự thảo, theo ông, chính sách này có thể tác động như thế nào tới môi trường đầu tư, tâm lý của doanh nghiệp và niềm tin của nhà đầu tư?

Cơ chế này có thể tạo tác động tích cực đáng kể tới môi trường đầu tư vì giúp giảm tâm lý “sợ sai, sợ bị hình sự hóa” vốn đang khiến nhiều doanh nghiệp ngại mở rộng quy mô, ngại đổi mới và chọn cách kinh doanh an toàn. Biểu hiện rõ nhất là nhiều cá nhân Việt Nam không muốn thành lập doanh nghiệp để kinh doanh mà muốn hoạt động dưới hình thức “hộ kinh doanh cá thể”, “cá nhân kinh doanh” hoặc giải thể doanh nghiệp sau vài năm kinh doanh.

Cơ chế mới này sẽ khuyến khích được doanh nhân sẽ yên tâm bỏ vốn vào kinh doanh. Doanh nhân có thể an tâm thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ trong hoạt động kinh doanh và có chuyển đổi văn hoá tuân thủ từ đối phó sang chủ động tích cực. Nếu như hiện nay doanh nghiệp Việt Nam đang vận hành theo tâm lý "giấu sai lầm, xử lý nội bộ" vì sợ rằng tự báo cáo vi phạm sẽ dẫn đến truy cứu hình sự. Với cơ chế mới, doanh nghiệp sẽ chủ động tự phát hiện, tự báo cáo và khắc phục sớm sẽ được bảo vệ; che giấu để tránh bị phát hiện sau và có thể bị xử lý nặng hơn. Cơ chế mới cũng sẽ tác động tới hệ thống pháp lý từ “khó đoán định” sang "có thể quản trị rủi ro được". Đây là yếu tố được quan tâm của các nhà đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, cơ chế mới cũng có thể tạo ra một số rủi ro nhất định, như người phạm tội có thể tính toán, so sánh lợi ích từ vi phạm với chi phí khắc phục, vi phạm có thể "mua" bằng tiền bồi thường, từ đó tác động đến văn hóa tuân thủ pháp luật suy giảm. Cơ chế này cũng có thể tác động tiêu cực tới các doanh nghiệp vừa và nhỏ bởi cơ chế "khắc phục hậu quả" về bản chất đòi hỏi khả năng tài chính để thực hiện cam kết bồi thường. Doanh nghiệp lớn, tập đoàn có nguồn lực sẽ dễ dàng tận dụng cơ chế này; trong khi doanh nghiệp vừa và nhỏ không có khả năng bồi thường đủ để đủ điều kiện áp dụng cơ chế mới. Nếu không được thiết kế tốt về quy định và khả năng thực thi, cơ chế này có thể vô tình tạo ra sự phân biệt đối xử, làm xói mòn niềm tin của xã hội vào tính bình đẳng trước pháp luật.

- Vậy cơ chế này cần lưu ý những gì để bảo đảm tính thống nhất, bình đẳng trong việc áp dụng pháp luật, thưa ông?

Như đã nêu ở trên, cơ chế “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” đối với một số vi phạm gây thiệt hại về kinh tế là một cơ chế có tính đổi mới, có tiềm năng tác động lớn và tích cực đến môi trường đầu tư và tâm lý của doanh nghiệp và niềm tin của nhà đầu tư tại Việt Nam.

Tuy nhiên, để tác động tích cực này được phát huy thực chất thì các chính sách, cơ chế khác của Bộ luật Hình sự sửa đổi lần này cũng cần phải sửa đổi để bảo đảm tính đồng bộ.

Ví dụ như, chính sách 2 của Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi dự kiến buộc thêm người bào chữa phải chịu trách nhiệm hình sự nếu không tố giác tội phạm do thân chủ của mình đang chuẩn bị thực hiện, đang thực hiện hoặc đã thực hiện đối với các tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng (trừ các tội xâm phạm an ninh quốc gia).

Vấn đề này không phù hợp với thực tiễn tại nhiều quốc gia phát triển và gây tâm lý không tốt cho cá nhân, tổ chức muốn tham vấn luật sư những vấn đề pháp lý trong hoạt động kinh doanh. Cá nhân, doanh nghiệp e ngại tham vấn luật sư về các hành vi kinh doanh, tìm hiểu biện pháp khắc phục hậu quả trước khi bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Vấn đề này lại làm hạn chế tính tích cực của chính sách “không hình sự hoá quan hệ kinh tế, dân sự” nói chung và cơ chế “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” nói riêng.

Đồng thời, dự kiến yêu cầu người bào chữa nói riêng hay luật sư nói chung phải tố giác hành vi của khách hàng mà không có những biện pháp loại trừ sẽ tác động tiêu cực tới các nguyên tắc suy đoán vô tội; bảo đảm quyền bào chữa… như đã phân tích ở trên. Cơ chế này sẽ tác động đến niềm tin của cá nhân, doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài vào hoạt động hành nghề của luật sư, và hệ thống pháp luật Việt Nam.

Do đó, các chính sách để xây dựng, sửa đổi Bộ luật Hình sự cần được rà soát, đánh giá tính thống nhất, phù hợp để nâng cao hiệu quả thực thi trên thực tế.

- Trân trọng cảm ơn ông!