Gỡ điểm nghẽn dữ liệu cho doanh nghiệp xuất khẩu

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, PGS TS Trần Ngọc Mai, Khoa Kinh doanh Quốc tế, Học viện Ngân hàng cho rằng trong môi trường thương mại mới, dữ liệu đang chuyển từ công cụ quản trị nội bộ thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc tế.

- Xuất khẩu 9 tháng năm 2026 tăng tới 24% so với cùng kỳ năm trước, nhưng ‘luật chơi’ của thị trường quốc tế ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu. Theo bà, yêu cầu này đang tạo ra thay đổi gì đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam?

Theo tôi, bởi cạnh tranh xuất khẩu đang chuyển dần từ khả năng đáp ứng tiêu chuẩn sang khả năng chứng minh việc đáp ứng tiêu chuẩn. Trước đây, một nhà cung cấp chủ yếu được đánh giá qua chất lượng, giá và khả năng giao hàng. Hiện nay, danh sách yêu cầu đang dài hơn: nguyên liệu đến từ đâu, sản phẩm được sản xuất ở đâu, sử dụng bao nhiêu năng lượng, phát sinh bao nhiêu phát thải, các nhà cung cấp trong chuỗi có đáp ứng yêu cầu hay không và những thông tin đó có thể kiểm chứng được không.

Một ví dụ dễ thấy là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) đã bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026. Nhưng carbon chỉ là một phần của xu hướng rộng hơn. EU cũng đang xây dựng Hộ chiếu sản phẩm số, theo hướng thông tin về sản phẩm, chủ thể sản xuất, tài liệu tuân thủ và chuỗi cung ứng ngày càng được số hóa, chuẩn hóa và có khả năng truy xuất.

Vì vậy, con số xuất khẩu tăng 24% sau 9 tháng là rất tích cực, nhưng câu hỏi tiếp theo không chỉ là làm thế nào để tăng thêm đơn hàng, mà là doanh nghiệp Việt Nam có đủ năng lực để duy trì vị trí của mình khi yêu cầu dữ liệu đối với một đơn hàng ngày càng khắt khe hay không. Đó là lúc dữ liệu không còn chỉ là công cụ quản trị nội bộ, mà trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc tế.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở số lượng dữ liệu, mà ở tính liên thông, khả năng truy xuất và độ tin cậy của dữ liệu. Vì vậy, theo tôi, doanh nghiệp không nên bắt đầu từ việc lựa chọn phần mềm, mà trước hết cần xác định khách hàng đang yêu cầu những loại dữ liệu nào, dữ liệu hiện được lưu trữ ở đâu, khả năng truy xuất đến đâu và trách nhiệm bảo đảm tính chính xác thuộc về ai.

- Những yêu cầu về dữ liệu có còn là câu chuyện riêng của doanh nghiệp xuất khẩu sang các thị trường khó tính, hay đang dần trở thành yêu cầu chung của chuỗi cung ứng toàn cầu, thưa bà?

Đây chính là điểm mà các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần đặc biệt lưu ý. Trong chuỗi giá trị toàn cầu, yêu cầu của thị trường thường được truyền ngược từ người mua cuối cùng xuống các tầng nhà cung cấp. Một doanh nghiệp Việt Nam có thể không xuất khẩu trực tiếp sang châu Âu. Nhưng nếu doanh nghiệp đó cung cấp linh kiện, nguyên liệu, bao bì hoặc dịch vụ cho một doanh nghiệp đang xuất khẩu sang EU, khách hàng của họ có thể yêu cầu chính những dữ liệu cần thiết để hoàn thành nghĩa vụ truy xuất hoặc báo cáo.

Vì vậy, ranh giới ngày càng quan trọng không chỉ nằm giữa doanh nghiệp “có xuất khẩu” và “không xuất khẩu”, mà còn nằm ở khả năng đáp ứng yêu cầu dữ liệu của chuỗi cung ứng.

Đây cũng là lý do doanh nghiệp không nên nhìn những yêu cầu mới chỉ dưới góc độ chi phí tuân thủ. Trong ngắn hạn, thu thập và chuẩn hóa dữ liệu chắc chắn tạo thêm công đoạn và công việc. Nhưng về dài hạn, doanh nghiệp có khả năng cung cấp thông tin nhanh và đáng tin cậy về xuất xứ, môi trường, chất lượng hay chuỗi cung ứng sẽ thuận lợi hơn khi làm việc với các khách hàng quốc tế. Thậm chí, năng lực đó có thể trở thành một tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp.

Tôi cho rằng đây là vấn đề đáng lưu tâm với doanh nghiệp Việt Nam, bởi chúng ta đang muốn chuyển từ gia công và tham gia ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp sang những vị trí sâu hơn trong chuỗi giá trị. Muốn làm được điều đó, năng lực sản xuất là điều kiện cần, nhưng năng lực minh bạch và quản trị dữ liệu ngày càng trở thành điều kiện đi kèm.

- Vậy bà có khuyến nghị gì với doanh nghiệp Việt Nam nên bắt đầu từ đâu để không biến yêu cầu về dữ liệu thành một gánh nặng mới?

Theo tôi, trước hết doanh nghiệp không nên coi chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu là ba bài toán riêng biệt. Thực tế, cả ba đang ngày càng hội tụ ở dữ liệu. Khi doanh nghiệp quản lý tốt dữ liệu về nguyên liệu, sản xuất, năng lượng, logistics và nhà cung cấp, cùng một hệ thống dữ liệu có thể phục vụ quản trị chi phí, truy xuất nguồn gốc, quản lý phát thải và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Tôi đề xuất doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng bốn bước khá thực tế.

Trước hết, lập bản đồ dữ liệu theo sản phẩm. Không cần số hóa mọi thứ ngay lập tức. Hãy chọn một sản phẩm hoặc một thị trường xuất khẩu quan trọng và liệt kê toàn bộ dữ liệu mà khách hàng đang hoặc có khả năng yêu cầu.

Thứ hai, xác định khoảng trống dữ liệu. Dữ liệu nào đã có, dữ liệu nào chưa đủ chi tiết, dữ liệu nào nằm ở nhà cung cấp và dữ liệu nào hiện chưa thể kiểm chứng.

Thứ ba, gắn trách nhiệm dữ liệu vào từng bộ phận. Một trong những rủi ro phổ biến là tất cả đều nghĩ dữ liệu là nhiệm vụ của phòng công nghệ thông tin hoặc bộ phận phát triển bền vững. Nhưng dữ liệu nguyên liệu thuộc bộ phận mua hàng, dữ liệu năng lượng liên quan đến sản xuất, dữ liệu vận chuyển thuộc bộ phận logistics, còn hồ sơ khách hàng lại ở bộ phận kinh doanh. Nếu không có cơ chế phối hợp, doanh nghiệp có thể đầu tư nhiều phần mềm nhưng vẫn không tạo được một chuỗi dữ liệu hoàn chỉnh.

Cuối cùng, sau khi chuẩn hóa quy trình, doanh nghiệp mới lựa chọn công nghệ phù hợp để tự động hóa và kết nối. Công nghệ nên giải quyết một bài toán dữ liệu đã được xác định, thay vì mua công nghệ trước rồi mới tìm xem sẽ sử dụng vào đâu.

Ở cấp độ chính sách, tôi cho rằng cũng cần thay đổi cách hỗ trợ doanh nghiệp. Không chỉ cung cấp thông tin rằng thị trường có thêm tiêu chuẩn nào, mà cần hỗ trợ doanh nghiệp chuyển yêu cầu của thị trường thành danh mục dữ liệu cụ thể, xây dựng các chuẩn dữ liệu có khả năng liên thông và tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận các giải pháp số với chi phí phù hợp.

- Trân trọng cảm ơn bà!