Sự khác biệt trong quy định pháp luật, cùng những thách thức về kết nối và năng lực thực thi, có thể trở thành rào cản đối với mục tiêu xây dựng một thị trường số thống nhất của ASEAN.
Các quốc gia Đông Nam Á đang tìm cách tạo điều kiện thuận lợi hơn để doanh nghiệp và người tiêu dùng hoạt động xuyên biên giới trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, việc hiện thực hóa mục tiêu này sẽ phụ thuộc vào khả năng các chính phủ cân bằng giữa luật pháp trong nước theo khuôn khổ Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) đang được đề xuất.
DEFA dự kiến được ký kết tại Hội nghị Cấp cao ASEAN ở Manila vào tháng 11/2026, nhằm tăng cường tính tương thích giữa các quy định và hệ thống điều chỉnh thanh toán số, luồng dữ liệu và thương mại trực tuyến trong khu vực. Mặc dù vậy, dự thảo hiệp định vẫn chưa được công bố.
Tổng thống Philippines, đồng thời là Chủ tịch ASEAN đương nhiệm, ông Ferdinand Marcos Jr., cho biết ông hy vọng Singapore, quốc gia sẽ đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN vào năm tới, sẽ hỗ trợ thúc đẩy hiệp định.
Tháng 6, ASEAN thông báo các quan chức của khối đã giải quyết toàn bộ những vấn đề còn tồn đọng sau cuộc họp tại Manila hồi tháng 5. Khối cũng nhấn mạnh DEFA được kỳ vọng sẽ đóng vai trò chuyển đổi, giúp khai mở đầy đủ tiềm năng của nền kinh tế số khu vực.
Bà Deborah Elms, Trưởng bộ phận chính sách thương mại tại Hinrich Foundation, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Singapore, cho biết dự thảo hiệp định có thể được công bố trong khoảng thời gian từ Hội nghị Cấp cao ASEAN sắp tới đến năm 2027. Theo bà, thời điểm này phụ thuộc vào khối lượng công việc rà soát pháp lý mà các thành viên ASEAN cần hoàn tất trước khi ký kết hiệp định.
Một nghiên cứu chuẩn bị cho DEFA năm 2024, do Tập đoàn Tư vấn Boston (BCG) thực hiện với sự hỗ trợ của Chính phủ Australia, đã xác định nhiều rào cản đối với việc mở rộng thương mại số nội khối ASEAN. Những rào cản này bao gồm sự khác biệt về tiêu chuẩn thanh toán, các yêu cầu phân mảnh đối với thanh toán số, những hạn chế trong chia sẻ và chuyển giao dữ liệu, khoảng trống về an ninh mạng và hạ tầng thương mại thiếu tính kết nối.
Nghiên cứu đã tiến hành khảo sát hơn 2.000 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) tại 10 quốc gia thành viên ASEAN vào thời điểm đó, cùng đại diện doanh nghiệp và cơ quan chính phủ.
Bà Elms cho rằng một rủi ro lớn đối với doanh nghiệp là các chính phủ có thể theo đuổi những cách tiếp cận khác nhau trong xây dựng quy định nội địa mà thiếu sự phối hợp ở cấp ASEAN để hoàn thiện DEFA. Cụ thể, mỗi nước có thể đưa ra những yêu cầu khác nhau về quyền riêng tư đối với từng loại dữ liệu, buộc doanh nghiệp phải thích ứng với nhiều hệ thống pháp lý khác nhau.
Theo chuyên gia này, DEFA được xây dựng nhằm thúc đẩy phối hợp và hài hòa hóa quy định. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần được làm rõ khả năng tương tác giữa các hệ thống sẽ được triển khai trên thực tế như thế nào?
“Các nước sẽ phải xây dựng những quy tắc có khả năng tương tác với nhau. Nhưng nếu không có các tiêu chí rõ ràng về cách thức thực hiện, doanh nghiệp có thể nhận ra rằng khả năng tương tác được đưa ra trên danh nghĩa thực tế không tạo ra khác biệt đáng kể”, bà Elms nói. Theo bà, những khó khăn này có thể xuất hiện trước tiên trong các hệ thống thanh toán hoặc quy định điều chỉnh luồng dữ liệu.
Để thu hẹp những khoảng cách đó, ông Hafidzi Razali, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành công ty tư vấn quan hệ công chúng và chính sách Strategic Counsel, cho rằng ASEAN nên xây dựng một DEFA có tính linh hoạt, cho phép các nước thành viên điều chỉnh pháp luật trong nước để phù hợp với các cam kết của hiệp định.
“Ở cấp ASEAN, cách tiếp cận dựa trên các nguyên tắc có thể định hướng các quốc gia thành viên đạt được sự nhất quán trong việc giải quyết những khía cạnh khác nhau của khả năng tương tác”, ông Hafidzi nói.
Những thách thức do sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra là một trường hợp điển hình. Đây vẫn là giai đoạn tương đối sớm, nhưng chưa quá muộn để giảm thiểu những tác động ngoài dự kiến.
Các chuyên gia dự báo DEFA có thể gặp phải những rào cản trong quá trình thực thi tương tự các vấn đề mà ASEAN từng đối mặt với Hiệp định Thương mại điện tử ASEAN hiện hành. Hiệp định này được ký vào tháng 1/2019 và có hiệu lực từ tháng 12/2021.
“Cần nhớ rằng ASEAN đã có một Hiệp định Thương mại điện tử đang được thực thi, bao quát nhiều chủ đề tương tự”, bà nói, đồng thời cho biết phần lớn nội dung của hiệp định trước đây chưa được triển khai hoặc được thực hiện không đồng đều giữa các nước thành viên. Điều này không phải là điều bất thường đối với ASEAN, bởi tổ chức này đề cao tính linh hoạt, trong khi thực thi luôn là thách thức.
Nghiên cứu chuẩn bị cho DEFA năm 2024 khuyến nghị áp dụng lộ trình triển khai và các cam kết theo từng giai đoạn để phù hợp với xuất phát điểm khác nhau của các quốc gia thành viên, đồng thời thiết lập cơ chế hỗ trợ các nước từng bước nâng mức độ cam kết.
Nghiên cứu cũng kêu gọi tiếp tục duy trì sự tham gia của khu vực tư nhân, đồng thời cập nhật chính sách và tiêu chuẩn khi nhu cầu của doanh nghiệp cũng như công nghệ thay đổi.
Bà Farlina Said, Giám đốc chính sách an ninh mạng và công nghệ tại Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia, cho rằng tham vọng của ASEAN đòi hỏi sự gia tăng các luồng dữ liệu và giao dịch xuyên biên giới, trên cơ sở các cách tiếp cận tương thích về thông tin xác thực đáng tin cậy, quyền riêng tư và an ninh.
Theo bà, các cơ quan, tổ chức cũng cần nâng cao năng lực để quản lý khối lượng hoạt động số ngày càng tăng cùng những thách thức an ninh mạng đi kèm.
Dù hiệp định hướng tới mục tiêu định vị ASEAN như một thị trường số và khuyến khích người dân tham gia nền kinh tế số, nhưng những hạn chế về khả năng tiếp cận và kết nối có thể ảnh hưởng đến tốc độ lan tỏa lợi ích của hiệp định giữa các cộng đồng khác nhau trong khu vực.
