Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng “2 con số”, cải cách thể chế cần đi vào thực chất, tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở hoạt động sản xuất – kinh doanh.
Phúc đáp Công văn số 1645/BTP-PLDSKT ngày 19/3/2026 của Bộ Tư pháp về việc đề xuất hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết đã tổng hợp ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp, các hiệp hội ngành nghề và thực tiễn hoạt động kinh doanh để đưa ra nhiều kiến nghị đáng chú ý.
Theo VCCI, việc Bộ Tư pháp chủ động lấy ý kiến cộng đồng doanh nghiệp là cách tiếp cận đúng, bởi doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp tạo ra tăng trưởng. Mọi cải cách thể chế chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải phóng được năng lực sản xuất – kinh doanh. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay không nằm ở việc thiếu luật, mà ở chất lượng quy định, sự chồng chéo giữa các luật và đặc biệt là khâu thực thi. Doanh nghiệp không cần thêm nhiều luật mới, mà cần một hệ thống pháp luật rõ ràng, ổn định và được áp dụng thống nhất.
Một trong những vấn đề nổi cộm được VCCI chỉ ra là tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các luật. Một doanh nghiệp sản xuất có thể phải tuân thủ hàng loạt quy định từ Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp, Luật Đất đai, Luật Xây dựng đến Luật Bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy, thuế…
Vấn đề không nằm ở từng luật riêng lẻ mà ở “điểm giao” giữa các luật, nơi phát sinh nhiều thủ tục chồng lấn, thậm chí tạo thành vòng lặp khiến doanh nghiệp lúng túng không biết bắt đầu từ đâu. Từ thực tế này, VCCI kiến nghị cần chuyển cách tiếp cận rà soát pháp luật thay vì theo từng luật, nên rà soát theo toàn bộ chuỗi hoạt động kinh doanh – từ thành lập, đầu tư, xây dựng, sản xuất đến xuất nhập khẩu và giải thể. Đây được xem là cách tiếp cận sát thực tiễn hơn, giúp nhận diện đúng các “nút thắt” mà doanh nghiệp đang gặp phải.
Một vấn đề khác được cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, phản ánh rất nhiều về tình trạng pháp luật thay đổi quá nhanh và thiếu thời gian chuyển tiếp.
Theo VCCI, có tình trạng luật vừa ban hành chưa kịp có đầy đủ hướng dẫn đã bị sửa đổi, khiến doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch dài hạn. Điều này làm gia tăng chi phí tuân thủ và khiến nhiều doanh nghiệp trì hoãn đầu tư do thiếu chắc chắn về môi trường pháp lý.
Để khắc phục, VCCI đề xuất quy định thời gian chuyển tiếp tối thiểu từ 12–24 tháng đối với các thay đổi pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh. Đồng thời, với các dự án lớn, cần áp dụng điều khoản ổn định đầu tư, hạn chế việc áp dụng hồi tố các thay đổi bất lợi.
Về tổng thể, hệ thống pháp luật cần phân biệt rõ tầng tầng ổn định (các nguyên tắc nền tảng) và tầng linh hoạt (các quy định kỹ thuật có thể điều chỉnh).
Dù chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đã được đặt ra nhiều năm, nhưng theo VCCI, trên thực tế nhiều ngành vẫn tồn tại cơ chế “xin – cho” dưới các hình thức khác nhau như giấy phép con, chứng nhận đủ điều kiện hay văn bản chấp thuận.
Ở chiều ngược lại, khi chuyển sang hậu kiểm, năng lực thanh tra, kiểm tra chưa theo kịp, dẫn đến tình trạng hoặc buông lỏng hoàn toàn, hoặc thanh tra kiểm tra tràn lan, chồng chéo, gây phiền hà cho doanh nghiệp. VCCI đề xuất rà soát toàn bộ điều kiện kinh doanh, đánh giá tính cần thiết và chi phí tuân thủ của từng loại, đồng thời nghiên cứu áp dụng nguyên tắc “one-in, one-out” – mỗi quy định mới ban hành phải đi kèm việc bãi bỏ một quy định cũ tương đương. Song song, cần xây dựng hệ thống hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro, kết hợp ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để nâng cao hiệu quả giám sát.
Theo VCCI, môi trường pháp lý không chỉ được đánh giá qua hệ thống luật mà còn ở khả năng thực thi hợp đồng và giải quyết tranh chấp. Hiện nay, thời gian xử lý tranh chấp thương mại tại tòa án còn kéo dài, trong khi cơ chế phá sản gần như chưa phát huy hiệu quả. Số vụ phá sản được giải quyết còn rất thấp so với quy mô doanh nghiệp đang hoạt động, khiến nguồn lực bị “mắc kẹt” trong các hoạt động kém hiệu quả.
VCCI kiến nghị đặt mục tiêu cụ thể rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp thương mại xuống ngang mức trung bình ASEAN-4 (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia) trước năm 2030, đồng thời nghiên cứu thành lập các tòa chuyên trách thương mại tại các trung tâm kinh tế lớn. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy trọng tài và hòa giải thương mại, cũng như cải cách thủ tục phá sản theo hướng đơn giản, hiệu quả hơn.
Một thực tế khác là cùng một quy định pháp luật nhưng mỗi địa phương lại hiểu và áp dụng khác nhau, đặc biệt trong các lĩnh vực như đất đai, xây dựng, môi trường, thuế... Điều này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ mà còn tạo ra sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp, thậm chí gây nguy cơ phân mảnh thị trường nội địa.
VCCI đề xuất bổ sung nguyên tắc “thống nhất thị trường quốc gia” như một giới hạn cho phân cấp, phân quyền. Đồng thời, cần tăng cường rà soát văn bản địa phương và xây dựng cơ sở dữ liệu công khai về cách áp dụng pháp luật để doanh nghiệp dễ tra cứu, so sánh.
Ngoài ra, theo VCCI, hoạt động đánh giá tác động chính sách hiện nay còn mang tính hình thức, thiếu dữ liệu định lượng và chưa có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp. Do đó, cần bắt buộc lượng hóa chi phí tuân thủ trong mọi đề xuất chính sách, đồng thời giao việc thẩm định đánh giá tác động cho một đơn vị độc lập nhằm tránh xung đột lợi ích.
Cuối cùng, VCCI nhấn mạnh vai trò của cộng đồng doanh nghiệp không chỉ là đối tượng chịu tác động mà cần trở thành chủ thể tham gia thiết kế chính sách. Việc mời đại diện doanh nghiệp, VCCI, các hiệp hội ngành nghề trọng điểm, đại diện doanh nghiệp tư nhân lớn và doanh nghiệp FDI tiêu biểu tham gia ngay từ đầu sẽ giúp phát hiện sớm các bất cập, từ đó nâng cao tính khả thi của chính sách khi ban hành.
