TPHCM thành lập Khu Thương mại tự do 4.174 ha với mục tiêu là trung tâm kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ, trở thành cảng trung chuyển lớn nhất cả nước, tầm cỡ khu vực Châu Á và quốc tế.
UBND TPHCM vừa ký Quyết định số 4560/QĐ-UBND ngày 23/7/2026 thành lập Khu Thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ) gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ. Đây là bước đi cụ thể nhằm triển khai các cơ chế thí điểm theo Nghị quyết số 98/2023/QH15 và Nghị quyết số 260/2025/QH15 của Quốc hội. FTZ được kỳ vọng trở thành mô hình tiên phong với các thể chế vượt trội, tạo động lực tăng trưởng mới để TPHCM trở thành Trung tâm kinh tế biển trong khu vực Đông Nam Á.
Hệ sinh thái FTZ
Khu Thương mại tự do TPHCM được quy hoạch trên tổng diện tích 4.174,35 ha, đặt tại phường Tân Phước và phường Tân Hải, cách trung tâm Thành phố khoảng 50 km. Trong hội thảo “Tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu” tại TPHCM, ông Lê Văn Danh, Phó Giám đốc Sở Công Thương TPHCM, cho biết mục tiêu cốt lõi của khu vực này là phát triển dịch vụ logistics gắn với thương mại quốc tế. FTZ không dừng lại ở việc trung chuyển hàng hóa mà còn thực hiện các hoạt động công nghiệp công nghệ cao, lắp ráp và đóng gói để tạo ra giá trị gia tăng thực tế cho hàng hóa thương mại.
Theo Quyết định, cấu trúc của FTZ bao gồm khu sản xuất, khu cảng và hậu cần cảng, trung tâm logistics, khu thương mại – dịch vụ và khu phi thuế quan. Hệ thống này được chia thành 8 phân khu chức năng có vị trí liền kề, tạo thành một khối liên kết chặt chẽ.
Bà Nguyễn Thị Thu Hằng, Giám đốc đối ngoại khu vực Mekong của Maersk, nhận định rằng các doanh nghiệp quốc tế không nhìn vào một hệ thống cảng biển hay trung tâm logistics riêng lẻ. Thực tế, họ cần một hệ sinh thái logistics tích hợp gồm cả cảng biển, cảng sông, đường thủy nội địa, hải quan số và hạ tầng phát triển. Bà Thu Hằng kỳ vọng FTZ sẽ thí điểm các thể chế vượt trội và môi trường thương mại tự do theo tiêu chuẩn quốc tế để tận dụng các luồng thương mại xuyên biên giới lớn. Việc kết nối giữa các cửa ngõ cảng biển với khu thương mại tự do và khu công nghệ cao là yếu tố then chốt để tối ưu hóa chi phí vận hành.
Điểm nghẽn hạ tầng
Hệ thống logistics khu vực đang phải đối diện với những “điểm nghẽn” về hạ tầng. Ông Lê Kim Cương, Phó Giám đốc Trung tâm logistics Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn, chỉ ra thực trạng năng lực hạn chế tại các cảng cạn (ICD) khu vực hậu phương. Trong những giai đoạn cao điểm hoặc lễ tết, hàng hóa chuyển từ Cái Mép về nội địa thường bị chậm trễ từ 3 đến 5 ngày. Đây là một trở ngại lớn đối với việc đảm bảo chuỗi cung ứng vận hành thông suốt và tối ưu chi phí.
Về giao thông kết nối, ông Lê Văn Danh xác nhận hạ tầng logistics hiện nay của Thành phố đang bị tắc nghẽn do phụ thuộc quá lớn vào đường bộ. Đồng thời, thử thách về thời gian đầu tư cũng là một rào cản gắt gao. Ông Danh phân tích rằng một dự án cảng nhỏ lẻ thông thường đã mất khoảng 10 năm đầu tư, trong khi những cảng lớn như Cái Mép Hạ Hạ lưu sẽ phải cần tới đến khoảng 15 năm.
Tháo gỡ điểm nghẽn
Với các vấn đề này, TPHCM đang ráo riết triển khai các giải pháp hạ tầng đa phương thức. Ông Lê Văn Danh cho biết, Thành phố cũng đầu tư các tuyến đường sắt, đơn cử như tuyến đường sắt từ Bàu Bàng về Cái Mép. Đây là tuyến đường sắt vận chuyển hàng hóa rất chiến lược, góp phần giảm áp lực cho đường bộ, đồng thời tiết kiệm thời gian và chi phí logistics.
Bên cạnh đó, TPHCM cũng đang tích cực làm việc với tỉnh Tây Ninh và thành phố Đồng Nai để thống nhất các phương án đầu tư các tuyến giao thông kết nối liên tỉnh, liên vùng, góp phần thúc đẩy phát triển hoạt động logistics cũng như hoạt động đi lại.
Đối với hệ thống hậu phương, ông Lê Kim Cương kiến nghị các địa phương cần ưu tiên quỹ đất phát triển các ICD tại thượng lưu sông Đồng Nai và sông Sài Gòn. Các cảng cạn này phải có kết nối trực tiếp với những trục đường huyết mạch như Vành đai 3 và Vành đai 4. Ông Cương phân tích rằng khi sản lượng thông qua cảng biển tăng lên mức 8-10 triệu TEU trong tương lai, hệ thống đường bộ sẽ không thể đáp ứng nổi, do đó việc tận dụng lợi thế sông ngòi để phát triển vận tải thủy là giải pháp có chi phí thấp nhất và giảm thiểu ô nhiễm.
Về mặt thủ tục hành chính, ông Vương Tuấn Nam - Phó Trưởng ban Ban Giám sát quản lý về hải quan, Bộ Tài chính, đề xuất xây dựng quy trình giám sát theo mô hình “hải quan số” và hệ thống cảng biển thông minh. Ông Nam kiến nghị thiết lập cơ chế “cảng mở” và áp dụng chính sách hải quan ưu việt tại các khu phi thuế quan. Mục tiêu là cho phép doanh nghiệp thực hiện các hoạt động kết nối liên tục giữa trung tâm logistics và cảng biển mà không gặp bất kỳ rào cản nào về thủ tục hành chính.
Sự hình thành FTZ mang lại những cơ hội rất lớn cho nền kinh tế khu vực. Ông Vương Tuấn Nam nhận định chính sách đặc thù này sẽ tạo ra làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào các hoạt động phi thuế quan, mang lại cú hích lớn cho tăng trưởng. FTZ đóng vai trò là đầu mối kết nối sản xuất, thương mại và dịch vụ toàn cầu, tạo nền tảng để TPHCM trở thành hạt nhân của Trung tâm kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ.
Sự kết hợp giữa kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn sẽ là trọng tâm phát triển của FTZ gắn với trung tâm logistics xanh và cảng trung chuyển quốc tế. Khi các rào cản hạ tầng được tháo gỡ và thể chế số hóa được áp dụng đồng bộ, FTZ TPHCM không chỉ là một khu thương mại mà còn là trung tâm thu hút nhân tài và trụ sở của các tập đoàn đa quốc gia về logistics và dịch vụ hàng hải trên thế giới.
