Đó là khẳng định của ông Vũ Chí Kiên - Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM tại Hội thảo "Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP HCM".
Phát biểu tại Hội thảo ông Vũ Chí Kiên đánh giá, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã mở ra một chương mới cho TP HCM với quy mô diện tích hơn 6.770km2. Theo ông Kiên, tổng giá trị GRDP năm 2025 của TP HCM ước tính 3,03 triệu tỷ đồng, tăng hơn 1,5 lần so với năm 2020, chiếm 23,5% GDP cả nước. GRDP bình quân đầu người ước đạt 220 triệu đồng, gấp 1,7 lần cả nước. Thu ngân sách nhà nước dự kiến đạt 737.000 tỷ đồng, chiếm 36,7% tổng thu ngân sách quốc gia.
Ông đánh giá, việc này đã đưa TP HCM từ vị thế một đô thị trung tâm sang một siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics, với đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải - hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế.
“Trong cấu trúc mới này, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của TP HCM, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do (FTZ) thế hệ mới. FTZ Cái Mép Hạ không chỉ thực hiện chức năng trung chuyển hàng hóa, mà còn đóng vai trò "hạt nhân lan tỏa", tái định hình chuỗi giá trị liên vùng theo hướng hiệu quả hơn”, ông Vũ Chí Kiên đánh giá.
Đồng thời, ông Vũ Chí Kiên nhấn mạnh vai trò quyết định của đột phá thể chế và mô hình quản trị. Bởi theo ông để FTZ thế hệ mới vận hành hiệu quả, cần thiết lập một "luồng xanh" thể chế liên vùng, giảm tối đa các rào cản hành chính giữa các địa phương.
Một số đề xuất được ông đưa ra gồm xây dựng cơ chế quản trị tích hợp, trong đó TP HCM đóng vai trò hạt nhân điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ giữa các khu thương mại tự do và vùng phụ cận. Triển khai mô hình sandbox pháp lý cho các lĩnh vực mới như logistics công nghệ cao, tài chính quốc tế, thương mại số. Đồng thời thành lập ban quản lý FTZ chuyên trách với thẩm quyền đủ mạnh để xử lý nhanh các thủ tục đầu tư, đất đai, hạ tầng và lao động.
Ông cũng nhấn mạnh việc thành lập FTZ Cái Mép Hạ là chiến lược tự chủ và nâng tầm vị thế kinh tế của TP HCM. Đưa FTZ Cái Mép Hạ vào tâm điểm của quy hoạch tổng thể TP HCM đến năm 2045. Việc này còn đảm bảo sự đồng bộ giữa hạ tầng cứng (giao thông đa phương thức) và hạ tầng mềm (thể chế đặc thù), áp dụng mô hình đối tác công - tư (PPP) để thu hút các nhà đầu tư chiến lược có năng lực dẫn dắt chuỗi cung ứng toàn cầu.
"Sự hình thành của FTZ Cái Mép Hạ sẽ là minh chứng cho tư duy đổi mới của TP HCM, không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng nội tại mà còn là đầu tàu dẫn dắt cả vùng Đông Nam Bộ vươn tầm quốc tế", ông Vũ Chí Kiên nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, TS Đặng Thanh Tuấn - Trưởng bộ môn Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng, Trường đại học quốc tế Hồng Bàng đánh giá, FTZ được kỳ vọng là một "lãnh thổ đặc biệt", nơi hàng hóa được lưu thông với mức độ tự do cao, gần như không chịu các rào cản thuế quan và thủ tục hành chính như khu vực hải quan thông thường.
Theo TS Đặng Thanh Tuấn, một FTZ hiệu quả có thể được nhận diện qua ba yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là tốc độ, khi thời gian thông quan phải được tính bằng giờ thay vì bằng ngày. Thứ hai là chi phí, với cơ chế miễn thuế và cắt giảm chi phí logistics.
Thứ ba là khả năng thu hút dòng vốn, khi FTZ đóng vai trò như một "sân chơi" thu hút các doanh nghiệp cung cấp các giải pháp vận tải, kho bãi và dịch vụ mới, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực tài chính và công nghệ cao khi FTZ Cái Mép Hạ phát triển thêm các chức năng liên quan.
"Việc hình thành hệ sinh thái logistics, kho bãi và dịch vụ hậu cần đồng bộ sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng hiện nay, hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, nâng cao năng lực chuỗi cung ứng của TP HCM và toàn vùng Đông Nam Bộ", TS Đặng Thanh Tuấn chia sẻ.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Bùi Đào Thái Trường - Giám đốc hợp danh, Tổng Giám đốc Roland Berger Việt Nam cho rằng, FTZ thế hệ mới không còn được định nghĩa chủ yếu bằng ưu đãi, mà bằng khả năng kết nối chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông, các khu thương mại tự do thành công trên thế giới đều vận hành như những "nút giao" của dòng vốn, hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ, nơi thể chế linh hoạt và hạ tầng hiện đại đóng vai trò quyết định.
Ông Trường cho rằng, TP HCM không còn nhiều dư địa về đất đai cho sản xuất quy mô lớn, chỉ phí lao động và logistics cũng không còn thấp. Lợi thế lớn nhất của Thành phố nằm ở vai trò trung tâm tài chính - thương mại - dịch vụ, cùng khả năng kết nối với mạng lưới khu vực và toàn cầu. khu thương mại tự do, vì vậy, không thể chỉ là một "khu" theo nghĩa vật lý, mà phải là một không gian kinh tế mở, vượt ra khỏi ranh giới hành chính.
“FTZ TP HCM vẫn bị giới hạn trong một địa bàn cụ thể, mô hình này sẽ khó tạo ra khác biệt đáng kể so với các khu công nghiệp, khu chế xuất hiện hữu. Ngược lại, khi được đặt trong tư duy không gian mở, FTZ có thể trở thành nền tảng để tái cấu trúc động lực tăng trưởng của toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam”, ông Trường đánh giá.
Từ thực tiễn đó, ông nhấn mạnh xu hướng chủ đạo của khu thương mại tự do hiện đại là chuyển dịch sang mô hình hệ sinh thái tích hợp, tập trung vào các ngành dịch vụ và công nghiệp giá trị gia tăng cao như logistics thông minh, tài chính - ngân hàng, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, sản xuất tiên tiến và các hoạt động R&D.
Đối với TP HCM, ông Trường cho rằng thành phố đang sở hữu những lợi thế đặc biệt để phát triển mô hình FTZ thế hệ mới, nhất là vị trí trung tâm Đông Nam Á, vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước và hệ thống hạ tầng kết nối liên vùng ngày càng hoàn thiện.
“Nếu được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, FTZ sẽ là công cụ quan trọng giúp TP HCM mở rộng không gian phát triển, tái cơ cấu kinh tế theo chiều sâu và tạo động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn tới”, ông Trường nhấn mạnh thêm.
Bà Quyên Nguyễn - Giám đốc Công ty tư vấn chuỗi cung ứng CEL Consulting cũng đánh giá, FTZ Cái Mép Hạ có tiềm năng giải quyết những thách thức logistics trong giai đoạn phát triển tiếp theo của Việt Nam. Để hiện thực hóa kỳ vọng này, Cái Mép Hạ cần được thiết kế như một nền tảng điều phối và thực thi, thay vì chỉ là sự mở rộng về không gian kho bãi hay hạ tầng logistics.
Theo bà Quyên, rào cản logistics không còn nằm ở việc thiếu cơ sở vật chất, nhưng nằm ở mức độ ổn định, khả năng phối hợp và chất lượng thực thi giữa các khâu như hải quan, cảng biển, vận tải nội địa và các quy trình liên ngành.
"Nếu FTZ Cái Mép Hạ giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh hơn và làm cho quy trình logistics ổn định, ít biến động hơn, chi phí logistics trên toàn chuỗi sẽ giảm rõ rệt. Ngược lại, nếu FTZ chỉ dừng ở việc bổ sung thêm kho bãi, tác động của mô hình này sẽ rất hạn chế", bà Quyên nhấn mạnh.
