Lợi thế của ASEAN trước sự bùng nổ công nghệ toàn cầu

Chu kỳ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay có nhiều điểm khác biệt so với các làn sóng công nghệ trước đây, nhưng vẫn chưa đi đến hồi kết.

Việc các tập đoàn công nghệ toàn cầu chi tiêu đầu tư ở quy mô rất lớn và tập trung cao độ đang làm thay đổi dòng chảy thương mại và nhu cầu phần cứng trên toàn cầu. Đáng chú ý, đến thời điểm này vẫn chưa xuất hiện những dấu hiệu rõ ràng cho thấy một “bong bóng” AI đang hình thành.

Trong bối cảnh đó, ASEAN được đánh giá là khu vực có thể hưởng lợi đáng kể nhờ vị trí trong chuỗi cung ứng, dòng vốn đầu tư nước ngoài vào trung tâm dữ liệu, xu hướng đa dạng hóa địa chính trị và thế mạnh ở các công nghệ bán dẫn thế hệ cũ, ngay cả khi khu vực này chưa có các tập đoàn AI hàng đầu thế giới của riêng mình.

Theo các chuyên gia nhận định, động lực chính của chu kỳ hiện nay đến từ các khoản đầu tư khổng lồ vào hạ tầng AI. Một số ít tập đoàn công nghệ lớn đang chi phối phần lớn chi tiêu cho trung tâm dữ liệu, năng lực tính toán, mạng lưới, lưu trữ và công nghệ đóng gói bán dẫn tiên tiến.

Dữ liệu thương mại toàn cầu cho thấy xuất khẩu máy chủ, thiết bị mạng và thiết bị lưu trữ tăng mạnh hơn so với các chu kỳ công nghệ trước, phản ánh việc AI đã làm thay đổi căn bản nhu cầu phần cứng.

Tuy nhiên, bà Grace Lim, chuyên gia kinh tế trưởng về châu Á tại bộ phận Nghiên cứu Toàn cầu, Ngân hàng Đầu tư UBS nhận định, đây không phải là một chu kỳ tăng trưởng quá nóng.

Tốc độ tăng xuất khẩu dù cao nhưng vẫn tương đồng với các giai đoạn phục hồi trước đây. Ở cấp độ doanh nghiệp, mức chi đầu tư so với dòng tiền tự do thấp hơn nhiều so với đỉnh điểm những năm 1990, trong khi nợ vay vẫn ở mức kiểm soát được.

"Nói cách khác, chưa có nhiều dấu hiệu cho thấy đầu tư vào AI đang tạo ra bong bóng, dù thị trường chứng khoán vẫn có thể xuất hiện các đợt điều chỉnh ngắn hạn. Nếu không có cú sốc lớn, chu kỳ kinh doanh hiện nay nhiều khả năng còn kéo dài thêm từ một đến một năm rưỡi", bà Lim nói.

Khi dòng vốn đầu tư toàn cầu tăng lên, chuyên gia này cho rằng, không chỉ những người dẫn đầu được hưởng lợi. ASEAN tuy không phải trung tâm AI hàng đầu, nhưng đang ở vị trí thuận lợi để đón dòng chảy này qua nhiều kênh khác nhau.

Thứ nhất, lợi thế từ chuỗi cung ứng. Các tập đoàn công nghệ toàn cầu phụ thuộc vào mạng lưới nhà cung cấp rất rộng, từ wafer, thiết bị sản xuất chip, bộ nhớ, linh kiện điện - nguồn, hệ thống làm mát cho đến đóng gói và kiểm định bán dẫn.

Nhiều mắt xích trong số này nằm tại Đông Nam Á. Dù không luôn xuất hiện trên các tiêu đề lớn, nhưng các lĩnh vực như gia công chính xác, lắp ráp và kiểm định chip, linh kiện mạng hay kết nối quang học đều tăng trưởng cùng với nhu cầu tính toán AI.

Thứ hai nằm ở hiệu ứng “kéo đầu tư đi trước”. Khi một chu kỳ sản phẩm mới hình thành, doanh nghiệp thường đẩy sớm đơn hàng và chi đầu tư.

Theo bà Lim, nhu cầu chip cho máy chủ AI đang tăng rất nhanh, kéo theo nhu cầu mở rộng công suất wafer, thiết bị sản xuất, đóng gói phức tạp hơn và thời gian kiểm định dài hơn. Những yêu cầu này tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực trên toàn bộ chuỗi cung ứng của ASEAN.

Thứ ba, dòng vốn vào trung tâm dữ liệu. ASEAN hấp dẫn nhờ các yếu tố rất thực tế như giá điện cạnh tranh, quỹ đất sẵn có, kết nối tốt và môi trường cấp phép tương đối thuận lợi.

Trung tâm dữ liệu không chỉ cần phần cứng AI mà còn cần máy chủ thông thường, nâng cấp mạng, cải thiện hiệu suất năng lượng và hệ thống làm mát, qua đó tạo cơ hội cho nhiều ngành liên quan.

Thứ tư, xu hướng đa dạng hóa địa chính trị. Nhiều nền kinh tế lớn đang thúc đẩy nội địa hóa sản xuất bán dẫn thông qua các gói hỗ trợ tài khóa. Điều này gián tiếp có lợi cho các nhà sản xuất thiết bị và linh kiện đang hoạt động tại Đông Nam Á.

Đồng thời, các tập đoàn toàn cầu cũng đa dạng hóa nhà cung cấp để giảm rủi ro và tăng cạnh tranh về giá, mở thêm không gian cho doanh nghiệp ASEAN.

Thứ năm, phần lớn các nhà máy tại Đông Nam Á sản xuất chip ở các tiến trình truyền thống. Tuy không phải công nghệ tiên tiến nhất, nhưng nhu cầu với các dòng chip này vẫn rất lớn. Singapore và Malaysia đang mở rộng công suất và giữ vững vị thế trong bối cảnh Trung Quốc đẩy mạnh xây dựng nhà máy.

Xét trên bình diện khu vực, bà Grace Lim nhận định, trọng tâm xuất khẩu công nghệ đang dịch chuyển sang châu Á (không bao gồm Trung Quốc). Khu vực này hiện đóng góp khoảng 60% tăng trưởng xuất khẩu hàng công nghệ toàn cầu, cao hơn nhiều so với mức trung bình của hai thập kỷ trước, nhờ sự nổi lên của Đài Loan và quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Xuất khẩu máy tính cá nhân và điện thoại của Trung Quốc vẫn suy giảm, phản ánh việc một phần hoạt động lắp ráp và thị phần đang dịch chuyển sang các nền kinh tế khác do tác động của thuế quan. Tuy vậy, nhờ các lĩnh vực kinh tế mới, tăng trưởng GDP của Trung Quốc vẫn duy trì quanh mức 5%.

Đối với ASEAN, xuất khẩu công nghệ trong năm nay đã bù đắp phần lớn tác động tiêu cực từ thuế quan. Việt Nam tiếp tục gia tăng thị phần khi các dự án FDI trước đây trong lĩnh vực điện tử bước vào giai đoạn khai thác ổn định. Malaysia hưởng lợi từ hệ sinh thái bán dẫn, đặc biệt là mảng lắp ráp, kiểm định và công cụ chính xác.

Singapore giữ vai trò trung tâm ở các hoạt động giá trị cao như thiết bị chuyên dụng và vận hành trung tâm dữ liệu khu vực. Tại Thái Lan, nhu cầu xây dựng trung tâm dữ liệu kéo theo cơ hội cho các doanh nghiệp cung cấp hệ thống làm mát, thiết bị điện và dịch vụ xây dựng.

Giống như các chu kỳ kinh tế khác, chu kỳ công nghệ được thúc đẩy bởi mối quan hệ qua lại giữa nhu cầu, đầu tư và kỳ vọng. Khi một công nghệ mới xuất hiện, doanh nghiệp đầu tư mạnh, tạo đà cho tăng trưởng kéo dài.

Hiện nay, tình trạng thiếu bộ nhớ, chi tiêu cho thiết bị sản xuất chip tăng và nhu cầu đóng gói tiên tiến cho thấy chu kỳ đang mở rộng sang nhiều phân khúc. AI không phải động lực duy nhất; nhiều dòng sản phẩm truyền thống vẫn tiếp tục được nâng cấp thông qua các chu kỳ thay thế và cải thiện hiệu suất.

Trong tương lai, các câu chuyện công nghệ mới như robot hình người hay xe tự hành cũng có thể tạo ra một làn sóng phần cứng tiếp theo.

Lợi thế của ASEAN không nổi bật nhưng tích lũy theo thời gian: vị trí trong chuỗi cung ứng, mức độ chuyên môn hóa và sức hút với dòng vốn FDI.

Dù không phải tất cả các quốc gia đều hưởng lợi như nhau, nhưng những nền kinh tế có nền tảng tốt sẽ tiếp tục đi cùng làn sóng này. Thách thức đặt ra là ASEAN cần nâng cao năng lực công nghiệp, phát triển nguồn nhân lực, đồng thời cải thiện hạ tầng điện và chính sách giá điện để duy trì tăng trưởng trung tâm dữ liệu.