Luật Chuyển giao công nghệ 2025: Mở rộng không gian phát triển

Luật Chuyển giao công nghệ 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng của hành lang pháp lý về chuyển giao, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Đòi hỏi từ thực tiễn

Luật Chuyển giao công nghệ được ban hành lần đầu vào năm 2006. Đến năm 2017, Luật được sửa đổi để phù hợp hơn với bối cảnh hội nhập, tuy nhiên, sau gần một thập kỷ thi hành, Luật đã bộc lộ nhiều bất cập. Phạm vi công nghệ điều chỉnh chưa bao quát công nghệ mới nổi; cơ chế tài chính, pháp lý cho bên chuyển giao và bên nhận còn thiếu...

Thực tế, giai đoạn 2017-2023, cả nước có 579 thỏa thuận chuyển giao công nghệ được cấp giấy chứng nhận đăng ký, với tổng giá trị hơn 114.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, tới 85% hợp đồng thuộc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, chiếm tới 93% giá trị. Chỉ có hai hợp đồng chuyển giao công nghệ từ Việt Nam ra nước ngoài. Đặc biệt, trên 65% doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) áp dụng công nghệ có tuổi đời trên 20 năm, chỉ 15% tiếp cận công nghệ sản xuất hiện đại.

Từ hiện trạng đã nêu có thể thấy, sự phụ thuộc lớn vào nguồn công nghệ nhập khẩu, nhưng phần lớn lại không phải công nghệ tiên tiến. Cùng với đó là tình trạng chuyển giá, định giá công nghệ thiếu minh bạch, thậm chí nhà đầu tư nước ngoài góp vốn bằng máy móc lạc hậu đã khấu hao hết nhưng lại tính giá cao, gây thất thu ngân sách. Hệ quả là Việt Nam tuy tiếp nhận nhiều công nghệ nhưng hiệu ứng lan tỏa, đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế còn hạn chế.

Đặc biệt, một hạn chế khác là năng lực nguồn nhân lực. Dù hoạt động chuyển giao công nghệ tạo cơ hội tiếp cận tri thức mới, song đội ngũ này phân bổ không đồng đều, chủ yếu tập trung ở doanh nghiệp lớn và trung tâm nghiên cứu. Các trường đại học, viện nghiên cứu có nguồn thu từ chuyển giao công nghệ rất thấp.

Trong bối cảnh đó, không ít ý kiến cho rằng, việc sửa đổi Luật Chuyển giao công nghệ là cần thiết và cấp bách nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tăng tính minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm quản lý rủi ro, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Kỳ vọng động lực từ chính sách mới

Chia sẻ về Luật Chuyển giao công nghệ 2025, ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, Luật sửa đổi lần này hướng tới 3 mục tiêu chính, bao gồm:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý nhằm thúc đẩy hoạt động chuyển giao công nghệ một cách hiệu quả, đồng bộ, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và chủ trương phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời bắt kịp xu thế quốc tế trong lĩnh vực chuyển giao công nghệ và tăng cường phân cấp, đơn giản hóa các mục tiêu chính sách.

Thứ hai, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ nội sinh, tăng cường liên kết công nghệ giữa doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân trong nước với các chủ thể ở nước ngoài.

Thứ ba, phát triển thị trường khoa học và công nghệ theo hướng hiệu quả, minh bạch và chuyên nghiệp, tạo môi trường thuận lợi cho các giao dịch công nghệ và tài sản trí tuệ, qua đó góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo ông Đạt, điểm mới đáng chú ý là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ đã mở rộng khái niệm về công nghệ. Theo đó, công nghệ không chỉ giới hạn ở máy móc, thiết bị mà còn bao gồm tri thức, dữ liệu, thiết kế, mô hình, thuật toán và phần mềm; coi đây là các đối tượng công nghệ theo nghĩa đầy đủ.

Bên cạnh đó, Luật cũng quy định rõ các hình thức chuyển giao như tài liệu công nghệ, quy trình quản lý chất lượng, tiêu chuẩn và thông số kỹ thuật, phản ánh đúng xu thế công nghệ hiện nay và giá trị gia tăng của tài sản trí tuệ.

Ngoài ra, Luật cũng hoàn thiện các quy định về xác lập và bảo vệ quyền sở hữu, quyền sử dụng công nghệ theo pháp luật về sở hữu trí tuệ, khoa học và công nghệ, quản lý tài sản công. Theo đó, tổ chức, cá nhân có quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp công nghệ được phép thương mại hóa công nghệ hoặc góp vốn bằng công nghệ trong các dự án đầu tư, doanh nghiệp.

“Luật này cũng nhấn mạnh phát triển các tổ chức trung gian của thị trường khoa học và công nghệ, như tổ chức môi giới, tư vấn, đánh giá, thẩm định giá công nghệ và kết nối cung - cầu, theo hướng chuyên nghiệp và minh bạch. Việc xây dựng các sàn giao dịch khoa học và công nghệ cùng cơ chế hỗ trợ đổi mới được kỳ vọng khắc phục những điểm yếu của hệ thống trung gian, tạo nền tảng cho thị trường công nghệ vận hành thông suốt”, ông Đạt chia sẻ.

Đồng thời nhấn mạnh, Luật Chuyển giao công nghệ 2025 vừa bảo đảm kiểm soát rủi ro, vừa tạo thuận lợi cho đầu tư, thúc đẩy phát triển công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Với 21 Điều được sửa đổi, luật được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động chuyển giao công nghệ và sự phát triển của thị trường công nghệ trong thời gian tới.

Nhìn nhận về Luật này, không ít ý kiến cũng kỳ vọng, khi các chính sách có hiệu lực thi hành sẽ tạo động lực mới cho hoạt động chuyển giao, lan tỏa và thương mại hóa công nghệ, đưa công nghệ vào sản xuất nhanh và hiệu quả hơn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn tới.

Đánh giá về nội dung sửa đổi Luật, trước đó, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng, Dự án Luật đã làm rõ hơn khái niệm, phạm vi và hình thức của hoạt động chuyển giao công nghệ, đồng thời khẳng định quyền sở hữu, quyền sử dụng công nghệ và cho phép chủ thể được góp vốn bằng công nghệ.

Đặc biệt, Dự án luật đã bổ sung quy định về tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ, mô hình phổ biến ở nhiều nước nhưng còn thiếu tại Việt Nam. Các tổ chức này giúp doanh nghiệp nhỏ, vùng khó khăn tiếp cận và làm chủ công nghệ. Nhà nước cũng được phép mua, phổ biến công nghệ nội sinh đã làm chủ để phục vụ sản xuất, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hoạt động chuyển giao xuyên biên giới, bảo đảm an ninh công nghệ - Đây được xem là bước tiến quan trọng trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong các viện, trường và doanh nghiệp.

Được biết, Luật Chuyển giao công nghệ 2025 gồm 6 Chương và 60 Điều và sẽ chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/4/2026.