Mỹ áp mức thuế 50% lên hàng hóa Canada theo Mục 338 của Đạo luật Thuế quan 1930, một điều khoản chưa từng được sử dụng để áp thuế trong gần một thế kỷ.
Khi Mỹ áp thuế 50% lên gần 20 tỷ USD hàng hóa Canada từ ngày 22/8, phần lớn sự chú ý tập trung vào mức thuế và căng thẳng giữa Washington với Ottawa. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý hơn nằm ở công cụ pháp lý mà Nhà Trắng lựa chọn.
Thuế quan đối với Canada được áp theo Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930, một điều khoản mà chưa một Tổng thống Mỹ nào từng sử dụng để áp thuế kể từ khi đạo luật này được ban hành.
Ngày 20/7, chính quyền Tổng thống Donald Trump ban hành ba tuyên bố liên quan tới các tranh chấp thương mại về ô tô, đồ uống có cồn và sản phẩm sữa, áp thuế bổ sung 50% lên khoảng 554 dòng thuế của Canada. Danh mục hàng hóa bị ảnh hưởng rộng hơn ba lĩnh vực trên và gồm nhiều mặt hàng tiêu dùng, công nghiệp.
Thuế được áp kể cả với hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ của Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA). Mức thuế ban đầu dự kiến có hiệu lực từ ngày 19/8/2026, nhưng được hoãn ba ngày khi hai bên tiếp tục đàm phán. Sau khi thương lượng không đạt kết quả, thuế chính thức có hiệu lực vào ngày 22/8.
Mục 338, hiện được quy định tại 19 U.S.C. §1338, có nguồn gốc từ Đạo luật Thuế quan Smoot-Hawley năm 1930. Điều khoản này cho phép Tổng thống Mỹ áp thuế bổ sung tối đa 50% đối với hàng hóa từ một quốc gia nếu xác định nước đó có chính sách hoặc biện pháp gây bất lợi cho thương mại Mỹ, như thuế, phí, quy định hay các hình thức đối xử khác. Nếu tình trạng tiếp diễn, Tổng thống còn có thể tiến tới cấm nhập khẩu một phần hoặc toàn bộ hàng hóa liên quan.
Trong thập niên 1930, Mục 338 từng được cân nhắc như một công cụ gây sức ép trong các tranh chấp thương mại với một số nước, trong đó có Pháp, Đức, Tây Ban Nha và Nhật Bản. Tuy nhiên, điều khoản này chưa từng được kích hoạt để áp thuế.
Sau khi hệ thống thương mại đa phương phát triển với Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT), rồi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Mỹ ngày càng sử dụng những công cụ pháp lý khác trong xử lý tranh chấp thương mại. Mục 338 vì thế gần như bị bỏ quên trong nhiều thập kỷ.
Một điểm đáng chú ý khác là điều khoản này chưa từng được tòa án Mỹ giải thích hoặc kiểm nghiệm qua một vụ kiện lớn.
Điểm khiến Mục 338 trở nên đáng chú ý là Tổng thống Mỹ có thể hành động nhanh hơn nhiều so với các công cụ thương mại quen thuộc.
Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 hay Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại 1962 thường gắn với quy trình điều tra, lấy ý kiến, đánh giá của cơ quan chuyên môn và có thể kéo dài nhiều tháng.
Trong khi đó, Mục 338 không quy định một cuộc điều tra chính thức, tham vấn công khai hay kết luận của cơ quan chuyên môn là điều kiện bắt buộc trước khi Tổng thống áp thuế.
Điều khoản này cũng không yêu cầu tham vấn Quốc hội trước khi hành động, không đặt thời hạn rõ ràng cho việc duy trì biện pháp và không bắt buộc tham vấn với quốc gia bị nhắm tới như trong một số cơ chế khác. Sau khi Tổng thống xác định có hành vi phân biệt đối xử và ban hành tuyên bố, thuế có thể có hiệu lực sau tối thiểu 30 ngày.
Nazak Nikakhtar, cựu quan chức cấp cao Bộ Thương mại Mỹ, từng nhận xét với Reuters rằng Mục 338 cho phép Tổng thống hành động đơn phương và đưa thuế vào áp dụng trong khoảng 30 ngày.
Đặc điểm này khiến điều khoản trở nên hữu ích với chính quyền Trump trong bối cảnh Nhà Trắng cần những cơ sở pháp lý khác cho chính sách thuế quan. Tháng 2/2026, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không trao cho Tổng thống thẩm quyền áp các mức thuế diện rộng mà chính quyền trước đó dựa vào.
Tuy nhiên, lợi thế về tốc độ cũng đi kèm rủi ro pháp lý. Luật không định nghĩa cụ thể thế nào là “phân biệt đối xử”, điều khoản chưa từng được tòa án kiểm nghiệm trong thực tế và việc sử dụng nó có khả năng dẫn tới các vụ kiện mới.
Việc áp thuế diễn ra sau khi các cuộc đàm phán Mỹ - Canada không đạt được thỏa thuận, trái với tín hiệu tích cực chỉ vài ngày trước đó.
Tại Ottawa, Thủ tướng Mark Carney cho rằng những yêu cầu phía Mỹ đưa ra vào phút chót là bất lợi về kinh tế và không công bằng. Ông nói Canada không thể chấp nhận đề nghị của Washington, đồng thời tuyên bố sẽ có biện pháp đáp trả tương ứng từ ngày 8/9.
Danh mục Canada dự kiến nhắm tới gồm thép, sản phẩm sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, giấy và hàng điện tử của Mỹ.
Phía Mỹ cho rằng các biện pháp mới nhằm bảo vệ người lao động và chuỗi cung ứng trong nước, đồng thời coi việc đàm phán thất bại là cơ hội bị bỏ lỡ đối với Canada.
Thuế 50% hiện chỉ ảnh hưởng tới khoảng 5% giá trị hàng hóa Canada xuất sang Mỹ. Washington loại trừ một số mặt hàng quan trọng đối với nền kinh tế Mỹ như năng lượng, phân bón kali, thủy sản và khoáng sản thiết yếu.
Dù phạm vi trực tiếp còn hạn chế, căng thẳng mới có ý nghĩa lớn với quan hệ thương mại giữa hai nền kinh tế có tổng kim ngạch hàng hóa và dịch vụ gần 900 tỷ USD mỗi năm. Diễn biến này cũng đặt thêm sức ép lên USMCA trong bối cảnh hiệp định chuẩn bị bước vào giai đoạn rà soát.
Với Việt Nam, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở mức thuế áp cho Canada, mà ở việc Mỹ sẵn sàng sử dụng lại một công cụ pháp lý gần một thế kỷ không được dùng.
Nếu một biện pháp thuế có thể được triển khai trong khoảng 30 ngày mà không phải trải qua quy trình điều tra kéo dài như Mục 301 hay Mục 232, thời gian chuẩn bị của doanh nghiệp và các nước xuất khẩu sẽ ngắn hơn đáng kể.
Việt Nam có độ mở kinh tế cao và duy trì thặng dư thương mại lớn với Mỹ. Vì vậy, việc theo dõi chính sách thương mại Mỹ cần đi xa hơn các mức thuế đã được công bố, bao gồm cả những cơ sở pháp lý mà Washington có thể lựa chọn trong từng thời điểm.
Điều đó đặt ra yêu cầu củng cố năng lực cảnh báo sớm, phòng vệ thương mại, kiểm soát xuất xứ và tuân thủ quy định, đồng thời tiếp tục đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm rủi ro khi chính sách thương mại của các đối tác lớn thay đổi nhanh.
