Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh dịch vụ sở hữu trí tuệ cần đi đôi với cơ chế hậu kiểm, bảo đảm cạnh tranh nhưng vẫn duy trì chất lượng và trách nhiệm chuyên môn.
Luật sư Phạm Duy Khương - Luật sư điều hành của ASL LAW có cuộc trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xoay quanh đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ tại Dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi).

Ông đánh giá thế nào về việc Dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, chuyển sang cơ chế thông báo và hậu kiểm?
Theo tôi, đây là hướng đi đúng và phù hợp với xu hướng cải cách điều kiện kinh doanh, nhưng hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc rất lớn vào cách thiết kế cơ chế hậu kiểm.
Từ góc độ doanh nghiệp, chi phí tuân thủ không chỉ nằm ở lệ phí hay một bộ hồ sơ, mà còn ở thời gian chờ, sự không chắc chắn về thủ tục và việc phải duy trì các điều kiện hình thức trong suốt quá trình hoạt động. Vì vậy, nếu bỏ được những rào cản không thực sự cần thiết thì khả năng gia nhập thị trường sẽ thuận lợi hơn đáng kể.
Nghị quyết số 66.17/2026/NQ-CP ngày 15/5/2026 của Chính phủ đã đặt ra nguyên tắc cắt giảm những ngành, nghề có thể được quản lý bằng tiêu chuẩn nghề và phương thức hậu kiểm. Dự thảo sửa đổi Điều 201 Luật Sở hữu trí tuệ tiếp tục cụ thể hóa hướng này khi chuyển từ việc phải đáp ứng điều kiện trước khi hoạt động sang cơ chế thông báo, công khai thông tin và tự chịu trách nhiệm về hoạt động giám định.
Tuy nhiên, giám định sở hữu trí tuệ là một dịch vụ khá đặc thù. Một kết luận giám định có thể được doanh nghiệp sử dụng để quyết định có khởi kiện, yêu cầu xử lý xâm phạm, thương lượng hay tiếp tục đưa sản phẩm ra thị trường. Vì vậy, nếu chỉ mở cửa thị trường mà không đồng thời tạo cơ chế để khách hàng và cơ quan có thẩm quyền nhận diện được ai có năng lực thực sự, rủi ro có thể chuyển từ “rào cản gia nhập” sang “rủi ro chất lượng”.
Tôi cho rằng lợi ích lớn nhất của cơ chế mới không chỉ là tăng số lượng đơn vị cung cấp dịch vụ, mà là tạo điều kiện cho những tổ chức nhỏ nhưng chuyên sâu theo từng lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ hoặc từng nhóm quyền sở hữu trí tuệ có cơ hội tham gia thị trường. Khi đó, uy tín, phương pháp làm việc, kinh nghiệm và khả năng chịu trách nhiệm về kết luận sẽ trở thành yếu tố cạnh tranh thực chất hơn là việc chỉ có hay không có một giấy phép đầu vào.
Điểm cần đặc biệt lưu ý là quy định chuyển tiếp và việc công khai thông tin. Các giấy chứng nhận, thẻ giám định viên và hồ sơ đang giải quyết cần được xử lý rõ ràng để không làm gián đoạn hoạt động. Đồng thời, cơ chế thông báo mới phải thực sự đơn giản, không nên biến các điều kiện kinh doanh đã bãi bỏ thành một hệ thống “xin - xác nhận” mới dưới tên gọi khác.
Trong thực tế, nếu chất lượng giám định không được kiểm soát chặt chẽ, những rủi ro nào có thể phát sinh đối với doanh nghiệp, thưa ông?
Trong thực tế, rủi ro lớn nhất của một kết luận giám định không chính xác không nằm ở bản thân văn bản đó, mà ở những quyết định tiếp theo được xây dựng trên cơ sở kết luận ấy. Kết luận giám định không phải là phán quyết cuối cùng của Tòa án hay cơ quan xử lý, nhưng trong nhiều vụ việc nó có thể ảnh hưởng đáng kể đến chiến lược thương lượng, yêu cầu xử lý xâm phạm, quyết định khởi kiện hoặc cách doanh nghiệp đánh giá rủi ro của mình.
Nếu doanh nghiệp bị đánh giá nhầm là bên xâm phạm, họ có thể tự dừng sản xuất hoặc phân phối, chấp nhận một phương án dàn xếp bất lợi, phát sinh chi phí thu hồi, thay đổi bao bì, nhãn hiệu hoặc chi phí luật sư không cần thiết. Ngược lại, nếu một hành vi xâm phạm thực sự bị đánh giá sai hoặc bỏ sót, chủ thể quyền có thể mất thời điểm tốt nhất để ngăn chặn vi phạm, trong khi hàng hóa vi phạm tiếp tục mở rộng trên thị trường và thiệt hại về doanh thu, thị phần, uy tín ngày càng lớn.
Một rủi ro khác mà doanh nghiệp rất quan tâm là sự thiếu nhất quán giữa các kết luận giám định đối với những tình huống tương tự. Nếu không có yêu cầu rõ ràng về phương pháp và căn cứ chuyên môn, các bên có thể liên tục tìm kiếm những kết luận có lợi cho mình. Khi đó, thay vì giúp tranh chấp được giải quyết nhanh hơn, hoạt động giám định lại có thể trở thành một tầng tranh chấp mới về việc “kết luận của ai đáng tin hơn”, kéo dài thời gian và làm tăng đáng kể chi phí tố tụng.
Vì vậy, tôi cho rằng một kết luận giám định tốt phải có khả năng kiểm chứng: người đọc phải biết chuyên gia dựa vào dữ liệu nào, sử dụng phương pháp gì, phạm vi kết luận đến đâu và đâu là những điểm còn có thể có cách hiểu khác. Chất lượng giám định không chỉ là vấn đề nghề nghiệp của đơn vị cung cấp dịch vụ mà liên quan trực tiếp đến an toàn pháp lý của doanh nghiệp và mức độ đáng tin cậy của hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ.
Theo ông, cơ chế hậu kiểm cần được thiết kế như thế nào để vừa không tạo thêm thủ tục hành chính, vừa kiểm soát được chất lượng dịch vụ giám định?
Theo tôi, hậu kiểm chỉ hiệu quả nếu được thiết kế theo nguyên tắc quản lý rủi ro. Không nên bỏ tiền kiểm rồi lại thay bằng việc kiểm tra định kỳ đại trà tất cả các tổ chức, vì như vậy chi phí tuân thủ chỉ chuyển từ giai đoạn trước khi gia nhập thị trường sang giai đoạn sau khi gia nhập thị trường. Hậu kiểm nên tập trung vào chất lượng dịch vụ và trách nhiệm giải trình, chứ không quay trở lại kiểm tra những điều kiện hình thức đã được bãi bỏ.
Thủ tục thông báo khi bắt đầu hoạt động nên hoàn toàn trực tuyến, chỉ yêu cầu những thông tin thực sự cần thiết và được công bố trên một cơ sở dữ liệu thống nhất: tổ chức, người thực hiện, lĩnh vực chuyên môn, kinh nghiệm và thông tin liên hệ. Mục đích của cơ sở dữ liệu này là để thị trường và cơ quan quản lý có thể kiểm chứng thông tin, không phải để tạo ra một bước phê duyệt mới.
Về hậu kiểm, tôi đề xuất ba nhóm trường hợp: kiểm tra ngẫu nhiên với tỷ lệ hạn chế để đánh giá chất lượng chung của thị trường; kiểm tra khi có khiếu nại, phản ánh hoặc dấu hiệu vi phạm; và kiểm tra tăng cường đối với tổ chức có nhiều kết luận bị cơ quan có thẩm quyền bác bỏ, phải sửa đổi hoặc có dấu hiệu thiếu khách quan. Nội dung kiểm tra nên đi thẳng vào hồ sơ vụ việc, phương pháp chuyên môn, việc quản lý xung đột lợi ích và khả năng giải trình của kết luận.
Chế tài cũng cần theo mức độ. Sai sót kỹ thuật có thể yêu cầu giải trình, sửa đổi hoặc đính chính; hành vi cung cấp thông tin sai, cố ý thiếu khách quan hoặc lặp lại vi phạm nghiêm trọng cần có xử phạt mạnh hơn và được công khai để thị trường nhận biết. Quan trọng hơn, phải có cơ chế tiếp nhận phản ánh và xem xét lại kết luận giám định trong những trường hợp có căn cứ hợp lý, tránh tình trạng một kết luận đã ban hành thì gần như không có cơ chế kiểm tra lại.
Đồng thời, cần quy định chuyển tiếp rõ ràng đối với các tổ chức, giám định viên và hồ sơ đã phát sinh theo cơ chế cũ. Nếu thay đổi chính sách mà không xử lý tốt giai đoạn chuyển tiếp, chính doanh nghiệp đang sử dụng dịch vụ sẽ là bên chịu rủi ro lớn nhất do không biết giá trị pháp lý của hồ sơ hoặc kết luận đã được lập trước đó được tiếp tục công nhận đến đâu.
Trân trọng cảm ơn ông!