Mở dư địa cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu

Đây là chia sẻ của PGS, TS Nguyễn Thị Cẩm Thủy, Phó Trưởng Khoa Kinh doanh quốc tế, Học viện Ngân hàng với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Hiện nay, Bộ Công Thương đang lấy ý kiến Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung 4 luật về thương mại (Dự thảo), đâu là điểm mới mà bà ấn tượng nhất trong các nội dung sửa đổi, bổ sung Luật Quản lý ngoại thương?

Một trong những điểm tôi ấn tượng là Dự thảo đã đề xuất bổ sung cơ chế cho phép doanh nghiệp nhập khẩu trở lại hàng hóa do chính mình sản xuất đã xuất khẩu, kể cả trong một số trường hợp thuộc diện cấm nhập khẩu.
Trong thương mại quốc tế, có rất nhiều tình huống phát sinh khiến hàng hóa phải tái nhập khẩu như lỗi sản xuất, yêu cầu sửa chữa – bảo hành, thu hồi sản phẩm hoặc thay đổi thị trường tiêu thụ. Nếu thiếu cơ chế rõ ràng, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong xử lý hàng hóa, đồng thời đối mặt với rủi ro pháp lý, thủ tục và chi phí logistics.

Tôi cho rằng, việc bổ sung quy định này giúp tăng tính linh hoạt cho doanh nghiệp trong quản lý vòng đời sản phẩm sau xuất khẩu, đặc biệt với các mặt hàng có giá trị cao như máy móc, thiết bị điện tử, thiết bị y tế. Đồng thời, cơ chế này còn góp phần nâng cao năng lực dịch vụ sau bán hàng, cho phép doanh nghiệp thu hồi, sửa chữa, tái chế hoặc cải tiến sản phẩm trước khi tái xuất sang thị trường khác.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng linh hoạt, nhiều doanh nghiệp đã chú trọng đến “logistics ngược” (reverse logistics). Vì vậy, quy định mới không chỉ giúp hệ thống pháp luật Việt Nam tiệm cận thông lệ quốc tế mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên để quy định này phát huy hiệu quả cần thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Trước hết, doanh nghiệp phải chứng minh rõ nguồn gốc hàng hóa là do mình sản xuất và đã xuất khẩu hợp pháp. Đồng thời, cần quy định cụ thể mục đích tái nhập khẩu như sửa chữa, bảo hành hay tái xuất, kèm theo cam kết về thời hạn xử lý. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần tăng cường theo dõi, kiểm tra thông qua hồ sơ hải quan, hệ thống truy xuất nguồn gốc và kiểm tra thực tế khi cần thiết. Đây là yếu tố quan trọng để ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách.

- Một nội dung đáng chú ý khác là mở rộng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa và phân cấp trong cấp C/O, bà đánh giá như thế nào về nội dung này?

Đây là xu hướng phù hợp với thực tiễn và các cam kết trong các FTA thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA. Cơ chế tự chứng nhận xuất xứ giúp doanh nghiệp chủ động hơn, giảm thời gian và chi phí trong chứng minh nguồn gốc hàng hóa.

Tuy nhiên, cần thiết kế theo nguyên tắc “mở nhưng có kiểm soát”. Việc áp dụng nên theo lộ trình, ưu tiên các doanh nghiệp có năng lực tuân thủ tốt, có hệ thống quản lý nguyên liệu rõ ràng và lịch sử xuất khẩu minh bạch. Đồng thời, các doanh nghiệp này cần được đào tạo đầy đủ về quy tắc xuất xứ.

Về phân cấp cấp C/O, việc trao quyền cho địa phương sẽ giúp giảm tải cho cơ quan trung ương và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, cần có quy trình, tiêu chuẩn thống nhất trên toàn quốc, đi kèm cơ chế giám sát hiệu quả để tránh tình trạng áp dụng không đồng đều. Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin là rất quan trọng từ xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử đến hệ thống truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó là cơ chế hậu kiểm và chế tài đủ mạnh để ngăn chặn gian lận xuất xứ.

- Dự thảo cũng đề xuất bỏ cụm từ “nhà nước” trong quy định về Giấy chứng nhận lưu hành tự do (CFS), thay đổi này sẽ tác động ra sao tới thủ tục nhập khẩu tại Việt Nam, thưa bà?

Việc bỏ cụm từ “nhà nước” trong quy định về chủ thể phát hành CFS tạo điều kiện thuận lợi, đơn giản hóa thủ tục nhập khẩu cho doanh nghiệp vì doanh nghiệp có nhiều lựa chọn nguồn cấp CFS, rút ngắn thời gian cấp CFS. Bên cạnh đó việc đa dạng hóa chủ thể cấp CFS giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, tăng tính linh hoạt trong thủ tục hành chính.

Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt, có thể phát sinh rủi ro như CFS giả, cấp sai thẩm quyền hoặc khó xác minh nguồn gốc. Do đó, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ như xây dựng danh mục các tổ chức được phép cấp CFS; thiết lập hệ thống kiểm tra tính hợp lệ của chứng nhận; yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự trong một số trường hợp; đồng thời tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm các vi phạm.

- Với các đề xuất sửa đổi lần này, bà kỳ vọng những thay đổi sẽ tác động như thế nào đến việc cải thiện môi trường kinh doanh cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu?

Nếu được triển khai đồng bộ, các sửa đổi sẽ tạo ra nhiều chuyển biến tích cực. Tôi kỳ vọng những cải cách mới sẽ góp phần định hình một môi trường thủ tục thông thoáng hơn, trong đó các quy trình hành chính được tinh giản, thời gian xử lý được rút ngắn và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp được giảm đáng kể. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều ngành sản xuất của Việt Nam đang tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế, dòng hàng hóa lưu chuyển qua nhiều thị trường trước khi đến tay người tiêu dùng cuối cùng.

Khi “điểm nghẽn” về thủ tục được tháo gỡ, khả năng tận dụng các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do cũng sẽ được nâng cao một cách thực chất hơn.

Quan trọng hơn, để các cải cách này phát huy hiệu quả, cần xây dựng cơ chế quản lý, kiểm tra, giám sát hiệu quả dựa trên nền tảng nghệ thông tin hiện đại. Khi các thủ tục được số hóa, dữ liệu được chia sẻ giữa các cơ quan quản lý và hệ thống kiểm tra sau thông quan được thực hiện hiệu quả, Nhà nước vừa có thể giảm bớt thủ tục hành chính cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm tính minh bạch và khả năng thực thi các cam kết thương mại quốc tế.

- Trân trọng cảm ơn bà!