Số lượng xe điện tại Việt Nam đang tăng nhanh, khiến nhu cầu về điện ngày càng tăng cao. Liệu ngành điện có đáp ứng đủ điện cho xe điện?
Bộ Công Thương vừa có văn bản hỏa tốc gửi UBND các tỉnh, thành phố về việc cung cấp số liệu phục vụ rà soát, cập nhật, bổ sung Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).
Trong đó, Bộ Công thương đề nghị cung cấp dự kiến nhu cầu phát triển phương tiện giao thông điện tại địa phương, nhu cầu điện cho các trạm sạc xe điện, tàu điện (Metro), đường sắt tốc độ cao, mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng) cùng các đề xuất, kiến nghị liên quan đến việc triển khai thực hiện quy hoạch phát triển điện lực trên địa bàn.
Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt “Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí carbon và khí metan của ngành giao thông vận tải”, đặt mục tiêu đến năm 2030, có ít nhất 50% phương tiện tại các đô thị lớn phải sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Đến năm 2040, việc sản xuất và phân phối xe động cơ đốt trong sẽ chấm dứt. Đến năm 2050, toàn bộ 100% phương tiện giao thông cơ giới đường bộ, xe máy thi công tham gia giao thông chuyển đổi sang sử dụng điện, năng lượng xanh.
Theo Quy hoạch điện VIII được Chính phủ phê duyệt năm 2023, tổng công suất nguồn điện cả nước đến năm 2030 khoảng 146.000 MW (không tính điện mặt trời mái nhà, các nguồn điện đồng phát). Quy mô này đáp ứng đủ nhu cầu công suất phụ tải cực đại 93.300 MW. Đến năm 2035, tổng công suất nguồn điện lắp đặt trong hệ thống điện quốc gia sẽ tăng lên 217.596 MW và đạt khoảng 401.556 MW vào năm 2045.
Bộ Công thương dự báo đến năm 2030, số lượng ô tô điện có thể đạt từ 1-1,6 triệu xe, số lượng xe máy điện từ 8-13 triệu xe. Tiêu thụ điện vào khoảng 3,1–5,6 tỉ kWh/năm, chiếm từ 0,68–1,1% tổng nhu cầu. Đây không phải là con số quá lớn. Vấn đề không nằm ở tổng điện năng tiêu thụ mà ở công suất tức thời hệ thống phải đáp ứng. Thách thức lớn là việc phát triển lưới điện phân phối đồng bộ với hạ tầng sạc, tránh quá tải cục bộ.
Còn tính toán của Ngân hàng Thế giới cho thấy, từ nay tới năm 2030 sẽ không tạo ra bất kỳ nhu cầu đáng kể nào đối với việc bổ sung công suất điện theo Quy hoạch điện VIII đã được Chính phủ phê duyệt. Bởi vì giai đoạn này chủ yếu là chuyển đổi từ xe máy xăng sang xe máy điện, sử dụng pin nhỏ và thường di chuyển trên quãng đường ngắn. Ngay cả với lộ trình chuyển đổi tham vọng nhất, nhu cầu sạc xe điện vào năm 2030 chỉ làm tăng 2,1% lượng điện cung ứng. Nhu cầu điện gia tăng trong giai đoạn này có thể được đáp ứng tương đối dễ dàng, nhờ sản lượng điện thặng dư trong quy hoạch.
Tuy nhiên, sau đó ô tô điện các loại sẽ gia tăng nhanh chóng, trong đó có ô tô tải. Vì vậy, nhu cầu điện cho sạc xe sẽ tăng vọt. Dự kiến quy mô thị trường sẽ đạt 2,7 triệu xe vào năm 2040 và 6,3 triệu xe vào năm 2050. Tổng số ô tô điện lưu hành gần 60 triệu chiếc. Để đáp ứng nhu cầu sạc xe điện, Ngân hàng Thế giới khuyến nghị ngành điện cần nâng công suất mạng lưới bổ sung cao hơn so với Quy hoạch điện VIII, với mức tăng trung bình từ 3-5% trong giai đoạn 2030-2045 và từ 12-20% trong giai đoạn 2045-2050.
Nếu giai đoạn 2024 - 2030 cần từ 6-9 tỷ USD để đáp ứng nhu cầu sạc xe điện thì giai đoạn 2031 - 2040 cần khoảng 59 tỷ USD và giai đoạn 2041 - 2050 sẽ cần khoảng 200 tỷ USD. Tổng cộng Việt Nam sẽ cần gần 300 tỷ USD đầu tư nguồn điện phục vụ cho giao thông vận tải đến năm 2050, theo Ngân hàng Thế giới.
Bên cạnh đó, việc phát triển các trạm sạc, sẽ ảnh hưởng đến vận hành hệ thống điện và chất lượng điện năng. Khi khối lượng lớn trụ sạc đấu nối vào lưới điện phân phối sẽ xuất hiện nguy cơ ảnh hưởng tới vận hành, ổn định của hệ thống điện, gây quá tải... Sẽ cần thêm nhiều trạm biến áp và nâng cấp lưới điện để đảm bảo nhu cầu sạc xe 2 bánh và 4 bánh trong tương lai.
Các chuyên gia kinh tế cho rằng việc phổ cập xe điện không chỉ thay đổi thói quen di chuyển của người dân mà còn định hình lại cấu trúc tiêu thụ năng lượng quốc gia và tác động đến các bên liên quan thuộc nhiều phân khúc trong nền kinh tế. Vì vậy, cần chuẩn bị cho ngành điện sẵn sàng, không chỉ đáp ứng nguồn mà còn là quy hoạch và các giải pháp phân phối điện thông minh.
Phải thường xuyên rà soát, cập nhật quy hoạch điện và quy hoạch lưới điện. Xây dựng cơ chế giá điện phù hợp, để khuyến khích sạc ngoài giờ cao điểm. Phát triển hệ thống sạc thông minh để giảm áp lực công suất tức thời.
