Mô hình gia công giá rẻ của ngành gỗ Việt Nam đang dần chạm ngưỡng, doanh nghiệp buộc phải chuyển hướng sang thiết kế, xây dựng thương hiệu và làm chủ chuỗi giá trị.
Trong khi các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần suy giảm, dư địa mở rộng không còn nhiều, việc đạt được mức tăng trưởng hai con số đòi hỏi không chỉ nỗ lực mà còn là sự thay đổi cả về mô hình phát triển. Trong đó, các ngành xuất khẩu chủ lực vốn đóng vai trò “đầu kéo” của nền kinh tế vì thế chịu áp lực lớn không chỉ bởi con số tăng trưởng mà còn là vấn đề phát triển bền vững và khả năng chống chịu.
Với ngành gỗ, từng có giai đoạn tăng trưởng 10 - 18%/năm nhưng đà tăng đã chững lại khi thị trường xuất khẩu chủ lực như Mỹ, EU biến động mạnh và ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn.
Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam nhìn nhận, việc phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường khiến doanh nghiệp rơi vào thế bị động. Đa dạng hóa thị trường là yêu cầu cấp thiết.
“Khi hơn 50% kim ngạch xuất khẩu phụ thuộc vào một thị trường, bất kỳ biến động nào cũng có thể khiến toàn ngành chao đảo. Thực tế, việc bị áp thuế, điều tra phòng vệ thương mại đã không còn là rủi ro, mà đã hiện hữu”, ông Hoài nói.
Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở thị trường, rất nhiều doanh nghiệp gỗ gia công theo đơn đặt hàng, cạnh tranh bằng giá, mô hình này đã đến giới hạn. Khi các tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững ngày càng khắt khe, giá rẻ không còn là lợi thế. Vì thế, theo đại diện Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, hướng phát triển lý tưởng là chuyển từ gia công sang thiết kế, xây dựng thương hiệu và làm chủ chuỗi giá trị.
Bên cạnh đó, sản phẩm gỗ Việt Nam đã có mặt tại 168 quốc gia và vùng lãnh thổ nhưng chủ yếu ở phân khúc trung bình. Điều này đồng nghĩa với việc nếu nâng được giá trị gia tăng, không cần tăng mạnh sản lượng, kim ngạch vẫn có thể tăng.
Một điểm đáng chú ý khác là thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây là kênh mà ngành gỗ mới khai thác, nhưng tiềm năng, dư địa tăng trưởng lớn, đặc biệt với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ.
Đồng quan điểm, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ Thành phố Hồ Chí Minh (HAWA) Tô Ngọc Ngời cho rằng, ngành chế biến gỗ phải không ngừng nâng cao năng lực dự báo, quản trị rủi ro và thích ứng linh hoạt. Các doanh nghiệp chế biến gỗ của thành phố đã và đang chủ động đổi mới, tối ưu hóa quy trình sản xuất, kinh doanh; đầu tư máy móc, công nghệ tiên tiến; quản lý chuỗi cung ứng nguyên liệu gỗ hợp pháp chặt chẽ hơn; đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị và xúc tiến thương mại; triển khai các giải pháp sản xuất xanh, tiết kiệm năng lượng...
“Để có thể sớm thoát cảnh gia công và sản xuất theo đơn đặt hàng, nâng cao giá trị gia tăng, các doanh nghiệp cần đầu tư mạnh cho khâu thiết kế và phát triển sản phẩm”, ông Tô Ngọc Ngời nhấn mạnh.
Cùng với đó, theo các chuyên gia, lực lượng lao động của các doanh nghiệp rất khéo tay, có thể tạo ra những sản phẩm mang tính cá nhân hóa cao. Đây là xu hướng tiêu dùng mới trên thế giới. Với lao động tay nghề cao, kết hợp thiết kế hiện đại và nguyên liệu đạt chuẩn, ngành gỗ Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những mặt hàng đồ gỗ có sức cạnh tranh và giá trị cao trên thị trường quốc tế.
