Nhiều công ty đốt rác phát điện Trung Quốc "đổ bộ" vào Đông Nam Á

Đốt rác phát điện (WtE) là một ngành rất lớn ở Trung Quốc. Số liệu chính thức cho thấy nước này có hơn 1.000 nhà máy đốt rác, xử lý hơn 1,1 triệu tấn rác mỗi ngày. Tuy nhiên, một số cơ sở đang vận hành dưới công suất, còn dư năng lực xử lý.

Trái lại, ở Đông Nam Á, các nước như Việt Nam, Philippines và Indonesia, vốn lâu nay phụ thuộc vào chôn lấp đang tăng nhu cầu với công nghệ đốt rác phát điện như một phương thức xử lý rác hiện đại hơn và thân thiện môi trường hơn, qua đó mở ra cơ hội thị trường mới cho doanh nghiệp Trung Quốc.

Một trong những công ty Trung Quốc đẩy mạnh mở rộng ra nước ngoài gần đây là SUS Environment. Ông Liu Heng, Giám đốc thương hiệu của tập đoàn cho biết rằng công ty đã tăng cường hiện diện ở Đông Nam Á từ năm 2023. Trong 12 dự án ở nước ngoài của SUS, có 9 dự án nằm tại Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Malaysia, và hiện đều đang được xây dựng.

Ông Liu đánh giá: “Thị trường nước ngoài vẫn là một ‘đại dương xanh’ gần như chưa được khai phá, và mục tiêu chiến lược của SUS Environment là xây dựng một ‘SUS Environment thứ hai’ ở nước ngoài.”

Theo ông Ma Jun, Giám đốc Viện Các vấn đề Công chúng và Môi trường (IPEA), trong giai đoạn đầu của quá trình đô thị hóa nhanh, lượng rác tại nhiều thành phố tăng vọt, khiến các đô thị gần như “bị rác bao vây”.

Để xử lý, chính quyền địa phương đã nhanh chóng xây dựng các nhà máy WtE trên quy mô lớn, tạo ra năng lực đốt rác khổng lồ trong thời gian ngắn nhằm bù đắp sự thiếu hụt năng lực xử lý rác.

Tuy nhiên, khi làn sóng xây dựng tiếp diễn, một số khu vực dọc bờ biển phía Đông Trung Quốc bắt đầu đối mặt với công suất xử lý dư thừa. Đồng thời, cách tiếp cận quản lý rác cũng thay đổi theo định hướng kinh tế tuần hoàn. Ông Ma cho biết, sau khi chiến dịch phân loại rác nhằm tăng tái chế được triển khai mạnh từ năm 2019, lượng rác phù hợp để đốt cũng giảm theo.

Một số nhà phân tích cũng chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế chậm lại trong những năm gần đây làm tiêu dùng giảm, kéo theo việc giảm rác thải sinh hoạt, càng khiến tình trạng dư thừa công suất nghiêm trọng hơn.

Dẫn dữ liệu giám sát từ các nhà máy WtE trên cả nước Trung Quốc, The Paper đưa tin rằng năm ngoái có 107 lò đốt ở Trung Quốc có ít nhất nửa năm gần như không hoạt động.

Giới quan sát đánh giá, dù năng lực xử lý rác của Trung Quốc được nâng lên là tin tốt, nhưng việc các lò đốt hiện nay “đói rác” lại đáng lo ngại. Điều này phản ánh việc ở một số nơi, dự án được triển khai mù quáng, xây dựng thiếu quy hoạch, khiến vận hành đủ công suất trở nên khó khăn.

Ông Ma nói thêm rằng các nhà máy WtE thường cần vốn đầu tư lớn, và tình trạng dư thừa công suất hiện tại đang tạo thách thức nghiêm trọng cho toàn ngành. Vì vậy, một số doanh nghiệp lớn bắt đầu xem lại hướng phát triển, chẳng hạn tận dụng năng lực hiện có để chuyển sang phân loại rác, tái chế và tái sử dụng.

Giống nhiều ngành khác phải ra nước ngoài do thị trường trong nước bão hòa, Đông Nam Á trở thành điểm đến ưu tiên của nhiều công ty WtE Trung Quốc, phần lớn vì lối sống và văn hóa địa phương khá tương đồng với Trung Quốc.

Bên cạnh đó, thành phần rác ở Đông Nam Á khá giống Trung Quốc, với hàm lượng nước cao hơn do rác thực phẩm bị trộn lẫn. Trong khi đó, công nghệ và thiết bị của các công ty châu Âu, Mỹ và Nhật thường ít phù hợp với điều kiện ở Đông Nam Á.

Ngoài ra, một số quốc gia Đông Nam Á đang tăng cường chính sách hỗ trợ đầu tư nước ngoài vào dự án đốt rác. Ví dụ, Indonesia thông báo vào tháng 10 năm nay rằng nước này dự kiến triển khai dự án WtE tại 33 thành phố, và активно mời gọi cả nhà đầu tư trong nước lẫn quốc tế tham gia.

Theo số liệu chưa đầy đủ từ solidwaste.com, trong 5 tháng đầu năm 2025, hơn 10 doanh nghiệp Trung Quốc, gồm SUS Environment, Everbright Environment và Shenzhen Energy Environment đã giành được 16 dự án đốt rác ở nước ngoài. Ngoài Đông Nam Á, Trung Á cũng đang nổi lên như một điểm đến mới cho làn sóng mở rộng.

Các doanh nghiệp này áp dụng nhiều cách tiếp cận khác nhau ở nước ngoài: liên doanh với doanh nghiệp địa phương, cung cấp dịch vụ thiết kế - mua sắm - xây dựng (EPC), hoặc chỉ cung cấp thiết bị và công nghệ cốt lõi.

Ông Liu cho rằng sức hấp dẫn của giải pháp từ Trung Quốc không chỉ nằm ở việc công nghệ đốt rác hiện đại giúp giảm ô nhiễm môi trường do chôn lấp, mà còn ở thiết kế nhà máy đẹp và có tính “nhân văn”.

Trên thực tế, những cơ sở này được quy hoạch có tính đến chức năng cộng đồng, tích hợp các tiện ích như sân bóng rổ, trạm sạc, khu phúc lợi. Họ cũng thường xuyên tổ chức hoạt động cộng đồng và hoạt động vì lợi ích công, biến nhà máy đốt rác trở thành một phần trong đời sống thường nhật của người dân địa phương.

Ông Liu cho biết dù vẫn còn người nhìn lò đốt theo định kiến truyền thống, nhưng thiết kế mở kiểu này giúp giảm tâm lý phản đối tại Đông Nam Á.

Với các quốc gia Đông Nam Á đang đối mặt tình trạng bãi chôn lấp nhanh chóng quá tải, giải pháp WtE do doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp đang mở ra một lối thoát tiềm năng.

Bà Linda Yanti Sulistiawati, Phó giáo sư Luật tại Đại học Gadjah Mada và là nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Luật Môi trường châu Á - Thái Bình Dương thuộc Đại học Quốc gia Singapore, cho biết trong một cuộc phỏng vấn rằng quản lý rác thải rắn ở Indonesia đang có nhiều vấn đề.

Theo bà Linda, để các nước Đông Nam Á thực sự hưởng lợi từ việc xây dựng các nhà máy WtE, điều then chốt là phải đảm bảo chuyển giao công nghệ và có sự tham gia của nhiều người bản địa hơn vào quá trình vận hành dự án.

Trong khi đó, ông Ma cho rằng các doanh nghiệp đốt rác Trung Quốc đã chuyển từ giai đoạn từng bị phản ứng vì vận hành lỏng lẻo hơn 10 năm trước sang việc áp dụng tiêu chuẩn giám sát môi trường và công khai thông tin cao hơn trong những năm gần đây. Kinh nghiệm quản trị xanh tích lũy trong quá trình này nên được mang ra nước ngoài cùng với năng lực công nghệ.

Tuy nhiên, vấn đề dư thừa công suất ở Trung Quốc cũng là một bài học cảnh báo cho các nước khác. Ông Ma nói: “Khi phân loại rác và tái chế làm tốt, lượng rác phù hợp để đốt sẽ giảm, khiến thị trường lò đốt nhanh chóng bão hòa và dư thừa công suất. Đây là điều các nước Đông Nam Á cần tính đến ngay từ đầu, phải quy hoạch hợp lý và tránh lao vào xây dựng ồ ạt.”