Kinh tế thế giới

Giới quan sát nhận định, những vấn đề hiện hữu, cùng các rủi ro mới phát sinh, sẽ tiếp tục đặt ra bài toán lớn cho trật tự khu vực và toàn cầu.

Để xử lý các thách thức đó, theo ông Marty Natalegawa, nhà sáng lập Amity Circle, một tổ chức chuyên về chính sách tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, khu vực này cần đặt ngoại giao, đàm phán và đối thoại cần được đặt ở vị trí trung tâm.

Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây cho thấy điều ngược lại, các lực cản với ngoại giao ngày càng mạnh, các cơ chế hợp tác đa phương đối diện nhiều sức ép, trong khi xu thế đối đầu và phân mảnh địa chính trị gia tăng.

Do đó, ông Natalegawa nhấn mạnh, việc bảo vệ và thúc đẩy một châu Á – Thái Bình Dương hòa bình được xem là một trong những nhiệm vụ quan trọng phía trước, bởi duy trì hòa bình luôn là điều kiện tiên quyết để khu vực đạt được tiến bộ kinh tế và thịnh vượng.

Trong bối cảnh thế giới và khu vực chìm trong cảm giác bất định sâu sắc, chuyên gia này chỉ ra có ít nhất 3 thách thức lớn tại châu Á – Thái Bình Dương được dự báo sẽ tiếp tục hiện hữu trong năm 2026 và đòi hỏi vai trò dẫn dắt của ngoại giao, đàm phán, đối thoại.

Trước hết, khu vực nhiều khả năng vẫn bị bao phủ bởi các diễn biến địa chính trị ngày càng phức tạp và khó lường. Trong đó, sự lên xuống của quan hệ Trung Quốc – Mỹ sẽ nghiêng về đối đầu hay hợp tác, tiếp tục là biến số có tác động lớn.

"Các chính phủ trong khu vực có thể đã tính toán các kịch bản khác nhau cùng hệ quả đi kèm, nhưng điều này không làm giảm đi mức độ bất ổn mà quan hệ giữa hai cường quốc có thể tạo ra", ông Natalegawa nói.

Không chỉ Trung Quốc - Mỹ, những lực kéo địa chính trị khác cũng đang tác động đáng kể tới Đông Nam Á. Những tín hiệu gần đây trong quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản là lời nhắc về tính mong manh của điều kiện ổn định tại Đông Bắc Á, nơi vốn đã căng thẳng vì các vấn đề trên bán đảo Triều Tiên.

Bức tranh càng phức tạp khi nhiều mối quan hệ song phương quan trọng trong khu vực vẫn bị chi phối bởi ký ức lịch sử, đồng thời thường xuyên bị thử thách bởi các tranh chấp lãnh thổ chưa được giải quyết.

Đông Nam Á cũng không thể làm ngơ trước các động lực phức tạp trong quan hệ Trung Quốc - Ấn Độ và Ấn Độ - Nga. Bên cạnh đó, quan hệ giữa Moscow và Bắc Kinh ngày càng cho thấy mức độ hệ quả lớn hơn, đặc biệt trong bối cảnh câu chuyện về “Nam Bán cầu”, cũng như trong việc kết nối các động lực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương với không gian Euro-Atlantic.

Ở Nam Thái Bình Dương, cạnh tranh Trung Quốc và Mỹ cũng ngày càng được cảm nhận rõ rệt, hoàn tất một “vòng cung” bất định bao quanh Đông Nam Á.

Tựu trung, ông Natalegawa nhấn mạnh, mạng lưới cạnh tranh địa chính trị đan xen tại châu Á - Thái Bình Dương, với đặc trưng là thiếu hụt niềm tin sâu sắc và tồn tại nhiều tranh chấp lãnh thổ chưa được tháo gỡ, cho thấy hòa bình và an ninh trong khu vực là không thể tách rời.

Tại Đông Nam Á, ngoài tình hình Myanmar chưa có tiến triển rõ ràng, xung đột công khai giữa Campuchia và Thái Lan cũng đang tác động tiêu cực tới khu vực. Trước các diễn biến này, theo ông Natalegawa, việc tái nhấn mạnh và thúc đẩy ngoại giao, đàm phán và đối thoại là yêu cầu sống còn đối với các quốc gia Đông Nam Á.

Trong bối cảnh phân mảnh địa chính trị ngày càng sâu, ASEAN hoàn toàn có thể chủ động vạch ra các chính sách nhằm thúc đẩy ổn định chiến lược và duy trì một trạng thái cân bằng linh hoạt.

Vì vậy, các chuyên gia nhận định, các sáng kiến ngoại giao nhằm thiết lập thế cân bằng, bao gồm việc thúc đẩy một bộ quy tắc ứng xử nghiêm túc cho khu vực, sẽ có giá trị đặc biệt quan trọng.

Bên cạnh động lực địa chính trị, khu vực cũng sẽ phải đối mặt một động lực khác là mối liên hệ phức tạp giữa môi trường nội bộ và môi trường đối ngoại. Châu Á - Thái Bình Dương có nhiều ví dụ cho thấy các diễn biến chính trị trong nước có thể làm bùng phát lại những tranh chấp vốn đã từng được kiểm soát, từ đó khiến ngoại giao và đối thoại trở nên khó khăn hoặc vô nghĩa.

Ông Natalegawa nhấn mạnh: "Điều quan trọng là các nhà hoạch định chính sách trong khu vực cần nhìn xa hơn tình huống trước mắt, tái thiết lập sự cân bằng giữa lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực. Đồng thời, cần nhấn mạnh sự vô ích của xung đột và tầm quan trọng của các giải pháp chính trị trong xử lý các điểm nóng".

Động lực thứ ba được dự báo tiếp tục nổi lên mạnh là xu hướng hội tụ vấn đề, thể hiện rõ nhất trong mối liên kết giữa địa chính trị và kinh tế. Việc sử dụng công khai các công cụ thương mại, tài chính, công nghệ, lương thực và năng lượng nhằm tạo sức ép phục vụ mục tiêu địa chính trị cho thấy chưa có dấu hiệu suy giảm.

Xu hướng này tác động trực tiếp tới cách thế giới xử lý các vấn đề chung toàn cầu như khủng hoảng khí hậu vốn đòi hỏi các giải pháp hợp tác.

Trong bối cảnh đó, các quốc gia cần chủ động tạo ra những “không gian an toàn” thông qua ngoại giao và đối thoại để đảm bảo các vấn đề chung toàn cầu không bị cuốn vào cạnh tranh địa chính trị.

Khi châu Á – Thái Bình Dương bước vào một năm mới đầy bất định, nhu cầu về một “làn sóng” ngoại giao, đàm phán và đối thoại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Cẩm Anh