Mô hình khởi nghiệp bằng cách mua lại doanh nghiệp đang lan rộng tại khu vực châu Á dù còn nhiều rào cản.
Ngày càng nhiều nhà đầu tư trên toàn cầu đang lựa chọn khởi nghiệp bằng cách mua lại doanh nghiệp (ETA). Thay vì bắt đầu từ con số 0, người thực hiện ETA mua một doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), trở thành người điều hành, rồi phát triển nó.
Trong các biến thể của ETA, mô hình phổ biến nhất là quỹ tìm kiếm (search fund). Theo đó, người tìm kiếm thương vụ (searcher) huy động vốn để đi tìm doanh nghiệp phù hợp; nhà đầu tư thường tài trợ tối đa 2 năm cho quá trình săn mục tiêu. Khi tìm được công ty “đúng gu”, người tìm kiếm sẽ huy động thêm vốn để hoàn tất thương vụ và bắt đầu vận hành doanh nghiệp như một CEO thực thụ.
Nếu Bắc Mỹ là nơi các quỹ tìm kiếm khởi nguồn và phổ biến, thì ở châu Á – Thái Bình Dương, Australia đang nổi lên như một điểm sáng. Theo nền tảng ETA và Search Funds Hub của trường Insead, quỹ tìm kiếm tại Australia đã hoàn tất 11 thương vụ mua lại và đang có 9 thương vụ khác trong quá trình thực hiện. Nhật Bản đứng sau với 4 thương vụ thành công và 3 cuộc tìm kiếm đang diễn ra.
Giới quan sát cho rằng Australia và Nhật Bản được xem là những thị trường tiềm năng cho mô hình này nhờ hội tụ nhiều điều kiện: nhiều doanh nghiệp SME cần chuyển nhượng, lực lượng nhân sự quản trị đủ khả năng làm CEO, môi trường pháp lý - tài chính tương đối minh bạch, cùng khả năng tiếp cận cả vốn cổ phần và vốn vay.
Tuy vậy, hệ sinh thái không tự nhiên mà có. Vào năm 2019, khi quỹ tìm kiếm đầu tiên xuất hiện tại Australia, số nhà đầu tư nội địa chỉ “đếm trên đầu ngón tay”, cộng đồng gần như chưa hình thành.
Sau khi thoái vốn một số thương vụ, một số nhà tìm kiếm thương vụ chuyển sang tổ chức diễn đàn ETA thường niên, làm podcast, tọa đàm mỗi tuần để lan tỏa hoạt động.
Một chuyển động đáng kể khác nằm ở tín dụng. Ngân hàng Australia đã cởi mở hơn với các khoản vay dựa trên dòng tiền thay vì buộc phải có tài sản thế chấp - điều rất quan trọng với những thương vụ mua lại SME. Song song đó, các quỹ tín dụng tư nhân cũng bắt đầu tham gia.
Trong khi đó, tại Nhật Bản, ông Atsushi Takemaru, Giám đốc quỹ đầu tư mạo hiểm Inclusion Japan (ICJ) nhận định, bài toán kế nhiệm trong các doanh nghiệp gia đình đang trở nên cấp bách. Nhiều đơn vị tăng tốc cho các quỹ tìm kiếm ra đời từ 2018–2020, nhưng mô hình này bộc lộ hạn chế do bên hỗ trợ các quỹ tìm kiếm thường nắm quyền quyết định lớn và sở hữu tỷ lệ cổ phần cao hơn người điều hành, khiến nhân tài thiếu động lực.
Do đó, một số quỹ như Inclusion Japan đang thử cách tiếp cận mới: chỉ nắm tối đa 20% cổ phần để người đi tìm có phần đủ lớn, tự chịu trách nhiệm và tự gây dựng hành trình.
Ở các thị trường còn lại như Trung Quốc, Singapore, Malaysia (bắt đầu từ 2024) và Thái Lan (2025), quỹ tìm kiếm mới chỉ ở giai đoạn khởi động. Câu hỏi lớn nhất lúc này không phải là “có làm được không”, mà là làm cách nào để mô hình này thích nghi với thực tế từng thị trường.
Với Đông Nam Á, giới chuyên gia nhận định khu vực này đang thiếu hệ sinh thái bao gồm mạng lưới nhà đầu tư, bên cho vay và cố vấn chuyên biệt.
Ông Matt Windsor, người sáng lập quỹ tìm kiếm đầu tiên tại Thái Lan Regen Capital Partners chỉ ra: "Một rào cản khác là vốn vay cho mua lại SME còn hạn chế, thường thiên về tài sản thế chấp và khó cấu trúc theo dòng tiền. Khi thiếu nợ vay ổn định, thương vụ sẽ phụ thuộc nhiều vào vốn cổ phần, đồng nghĩa nhà đầu tư phải hiểu mô hình và có chiến lược dài hạn, điều chưa phổ biến ở khu vực:.
Một thách thức nữa là quy mô thị trường. Theo ông Windsor, các nhà tìm kiếm thương vụ chỉ cần mua một công ty, nhưng để tìm được “một công ty tốt, giá hợp lý, sẵn sàng bán” lại không hề đơn giản. Có trường hợp các nhà tìm kiếm phải sàng lọc từ vài trăm đến hàng chục nghìn doanh nghiệp trước khi chốt được mục tiêu.
Bản thân các doanh nghiệp SME trong khu vực cũng có độ “khó đọc” cao. Nhiều công ty vận hành theo kiểu phụ thuộc mạnh vào nhà sáng lập, quy trình quản trị chưa chuẩn hóa, báo cáo tài chính đôi khi chưa kiểm toán. Điều này khiến khâu thẩm định phức tạp hơn, tăng rủi ro cho cả người mua và bên cho vay.
Ngoài câu chuyện vốn và hệ sinh thái, châu Á còn có một bài toán mềm nhưng khó, tâm lý không muốn bán doanh nghiệp cho người ngoài. Ở một số nơi, chủ doanh nghiệp có xu hướng muốn làm việc đến tận cuối đời, hoặc chỉ tin người nhà mới đủ quyền tiếp quản.
Tuy nhiên, áp lực kế nhiệm đang thay đổi quan điểm này. Ngay cả những thị trường bảo thủ như Nhật Bản cũng dần chấp nhận quỹ tìm kiếm khi nhu cầu chuyển giao trở nên “không thể trì hoãn”. Tại Đài Loan, một số chủ SME coi các nhà tìm kiếm như “lối thoát” để họ có thể nghỉ hưu mà doanh nghiệp vẫn tiếp tục hoạt động hiệu quả.
Nhìn tổng thể, châu Á - Thái Bình Dương đang được xem là điểm đến hấp dẫn cho các quỹ tìm kiếm, nhờ một nền tảng khá rõ: dân số già hóa, SME cần người kế nhiệm, tầng lớp quản trị trẻ có năng lực tăng lên, nhà đầu tư tổ chức bắt đầu nhập cuộc. Nhiều quỹ quốc tế đã tăng sự hiện diện trong khu vực, không chỉ rót vốn mà còn làm “người đỡ đầu” về chiến lược và quản trị.
Tuy vậy, đây không phải con đường dễ dàng hay chắc thắng. Theo một nghiên cứu, khoảng 1/3 quỹ tìm kiếm quốc tế không mua được doanh nghiệp nào. Trong số những quỹ mua được, lại có khoảng 1/3 bị lỗ. Thực tế tại Việt Nam cũng đã có trường hợp quỹ tìm kiếm đầu tiên ra đời năm 2022 nhưng phải giải thể do không hoàn tất được thương vụ.
Ông Atsushi Takemaru, Giám đốc tại quỹ đầu tư mạo hiểm Inclusion Japan (ICJ) nhận định, điểm mấu chốt của quỹ tìm kiếm nằm ở “chu kỳ phản hồi dài”, thường phải 4–7 năm sau mua lại mới có thể thoái vốn, thậm chí những kết quả tốt nhất đến từ việc tích lũy tăng trưởng lâu hơn.
Các chuyên gia đồng thuận rằng, quỹ tìm kiếm không phải trào lưu thời thượng, mà là một cấu trúc đầu tư - khởi nghiệp cần thời gian để chứng minh. Nhưng nếu hệ sinh thái tiếp tục được xây dựng đúng cách, đây có thể là một trong những con đường đáng chú ý nhất giúp doanh nghiệp SME châu Á chuyển giao thế hệ, đồng thời mở ra “cửa vào” cho một lớp CEO trẻ đi lên bằng năng lực vận hành, thay vì chỉ bằng ý tưởng.
