Phân tích - Bình luận

Một cuộc tranh chấp âm ỉ liên quan đến hai cảng container nằm ở hai đầu kênh đào Panama đang có nguy cơ trở thành điểm nóng địa chính trị mới giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc.

Diễn biến này xuất phát từ phán quyết gây tranh cãi của Tòa án Tối cao Panama, theo đó hủy bỏ giấy phép hoạt động của một công ty con thuộc tập đoàn CK Hutchison có trụ sở tại Hồng Kông tại hai nhà ga then chốt trên tuyến đường thủy chiến lược này. Đây là khu vực trung chuyển khoảng 40% tổng lượng container của Mỹ mỗi năm.

Phán quyết được Washington xem là một thắng lợi quan trọng, trong bối cảnh Nhà Trắng coi việc hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc đối với các huyết mạch thương mại toàn cầu là ưu tiên chiến lược hàng đầu.

Trong những ngày gần đây, Trung Quốc đã đưa ra những cảnh báo cứng rắn hiếm thấy. Bắc Kinh tuyên bố quốc gia Trung Mỹ liên quan sẽ “phải trả giá đắt về chính trị và kinh tế” nếu không điều chỉnh lập trường. Văn phòng Sự vụ Hồng Kông và Ma Cao thuộc Quốc vụ viện Trung Quốc cũng chỉ trích phán quyết của tòa án Panama là thiếu cơ sở và không phù hợp với logic pháp lý.

Đáp lại, Tổng thống Panama Jose Raul Mulino bác bỏ các cảnh báo từ Trung Quốc, khẳng định “kiên quyết phản đối” các tuyên bố của Văn phòng Sự vụ Hồng Kông và Ma Cao. Về phía doanh nghiệp, CK Hutchison cho biết đã đưa vụ việc ra trọng tài quốc tế và nhấn mạnh không đồng tình với phán quyết của tòa án.

Trước đó, vào tháng 3 năm ngoái, CK Hutchison từng đạt thỏa thuận trị giá 23 tỷ USD với một liên danh do BlackRock hậu thuẫn nhằm bán các công ty con ngoài Trung Quốc. Thương vụ này sau đó vấp phải chỉ trích từ Bắc Kinh, cho rằng đây là sự “nhượng bộ” trước sức ép từ Washington.

Theo Bloomberg, trong một động thái cho thấy căng thẳng tiếp tục leo thang, Trung Quốc được cho là đã chỉ đạo các doanh nghiệp Nhà nước tạm dừng đàm phán các dự án mới tại Panama, đồng thời yêu cầu các công ty vận tải biển cân nhắc chuyển hướng hàng hóa sang các cảng khác.

Trong bối cảnh vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp liên quan đến rủi ro an ninh từ việc CK Hutchison tham gia quản lý các cảng, cũng như khả năng áp dụng các biện pháp giảm thiểu, ông Scott Kennedy - cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) - nhận định rằng diễn biến hiện nay về bản chất phản ánh một cuộc cạnh tranh nhằm giành ảnh hưởng tại khu vực Mỹ Latinh.

Tuy nhiên, theo ông Jack Lee, nhà phân tích tại China Macro Group, khả năng Bắc Kinh có thể gây sức ép buộc Panama thay đổi lập trường vẫn ở mức thấp, khi quan điểm cứng rắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với kênh đào Panama được xem là một điểm nghẽn chiến lược.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã gia tăng đầu tư vào hạ tầng chiến lược tại Mỹ Latinh, bao gồm cả cảng nước sâu Chancay ở Peru do công ty Nhà nước Cosco nắm quyền kiểm soát. Dự án này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian vận chuyển khoảng một nửa.

Theo phân tích của Elaine K. Dezenski và Susan Soh thuộc Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD), Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 100 cảng biển ở nước ngoài trên tất cả các châu lục, ngoại trừ Nam Cực, đồng thời chiếm hơn 95% sản lượng container vận chuyển và khoảng 70% cần cẩu bốc dỡ hàng hóa toàn cầu. Một báo cáo ngành công nghiệp trích dẫn dữ liệu từ Clarksons cũng cho thấy Trung Quốc tiếp tục thống trị thị trường đóng tàu, với gần 2/3 đơn đặt hàng toàn cầu đổ về các xưởng đóng tàu nước này trong năm 2025.

Những diễn biến tại Panama diễn ra trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Trung tiếp tục xấu đi do căng thẳng thương mại và địa chính trị leo thang, bao gồm các biện pháp thuế quan của Washington, phản ứng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm từ Bắc Kinh, cùng các bất đồng liên quan đến Đài Loan, xung đột Ukraine và các hoạt động quân sự của Mỹ tại nhiều khu vực khác.

Trương Khắc Trà