Nghiên cứu - Trao đổi

Đây là chia sẻ của TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh với Diễn đàn Doanh nghiệp.

Ông đánh giá như thế nào về việc áp dụng mức thuế 0,1% trên doanh thu chuyển nhượng đối với nhà đầu tư cá nhân theo như Dự thảo Thông tư quy định về chính sách thuế đối với giao dịch, chuyển nhượng, kinh doanh tài sản mã hóa (Dự thảo)?

Dưới góc độ pháp luật tài chính, việc áp dụng mức thuế suất tỷ lệ 0,1% trên giá chuyển nhượng đối với nhà đầu tư cá nhân theo Dự thảo là một phương thức thuế khoán tại nguồn. Cách tiếp cận này thay thế cho việc xác định thu nhập tính thuế dựa trên thặng dư vốn thực tế, vốn là một thách thức lớn trong quản lý thuế đối với các loại tài sản có tính bảo mật và kỹ thuật cao như tài sản mã hóa.

Trước hết, về tính tương thích với thực tiễn quản lý, việc đánh thuế trên giá chuyển nhượng sẽ giúp cơ quan quản lý hóa giải được bài toán về sự bất cân xứng thông tin, bởi lẽ việc xác lập căn cứ pháp lý cho giá mua đầu vào thường bị đứt gãy do tính chất phi tập trung của blockchain. Hơn nữa, Dự thảo đã thiết lập sự đồng bộ hóa khi quy định thời điểm xác định doanh thu và thu nhập theo các quy tắc đối với chuyển nhượng chứng khoán, từ đó tạo ra một khung pháp lý có tính kế thừa và thống nhất trong hệ thống pháp luật thuế hiện hành.

Tuy nhiên, xét về tác động đến hành vi và cấu trúc thị trường, chính sách này vô hình trung tạo ra một “điểm mù” về công bằng kinh tế khi không phân tách được lợi nhuận thực dương với các khoản lỗ ròng. Do nghĩa vụ thuế phát sinh ngay tại thời điểm chuyển nhượng bất kể kết quả kinh doanh lãi hay lỗ, các nhà đầu tư cá nhân có khả năng sẽ thay đổi chiến lược, dịch chuyển từ đầu cơ ngắn hạn sang nắm giữ dài hạn để giảm thiểu tần suất phát sinh nghĩa vụ thuế.

Mặc dù vậy, đây vẫn được xem là một bước đi cần thiết để định danh hoạt động kinh doanh tài sản mã hóa, đồng thời đảm bảo quyền thu thuế của Nhà nước đối với cả cá nhân cư trú và không cư trú khi tham gia vào các nền tảng được cấp phép.

Dự thảo quy định hoạt động chuyển nhượng tài sản mã hóa không chịu thuế GTGT nhưng phải thực hiện nghĩa vụ thuế thu nhập, cách phân loại này đã hợp lý chưa, thưa ông?

Theo tôi, việc phân loại tài sản mã hóa vào đối tượng không chịu thuế GTGT nhưng vẫn điều chỉnh bằng thuế thu nhập là một hướng đi mang tính thực tiễn cao và phù hợp với xu thế quản lý hiện đại. Bản chất tài sản mã hóa gần với các công cụ tài chính hoặc ngoại tệ nên nếu áp thuế GTGT có thể dẫn tới đánh thuế chồng chéo và làm giảm thanh khoản thị trường.

Song song với đó, việc tập trung điều tiết thông qua thuế thu nhập cho thấy tư duy lập pháp đã xác định rõ mục tiêu là thu thuế dựa trên thặng dư giá trị phát sinh từ hoạt động đầu tư thay vì thu trên hành vi luân chuyển tài sản. Dự thảo cũng bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật khi dẫn chiếu Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp và Luật Thuế Giá trị gia tăng.

Đồng thời, việc quy định rõ mức 20% trên thu nhập với tổ chức trong nước và 0,1% trên doanh thu chuyển nhượng với các cá nhân (không phân biệt cư trú hay không cư trú) và tổ chức nước ngoài vừa tiệm cận thông lệ quốc tế, vừa tạo hành lang pháp lý minh bạch, giúp nhà đầu tư chủ động tuân thủ và hạn chế rủi ro pháp lý.

Hơn thế nữa, tính minh bạch được tăng cường khi Dự thảo quy định thời điểm xác định thu nhập theo cơ chế chuyển nhượng chứng khoán và gắn trách nhiệm kê khai cho các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa. Qua đó, Nhà nước không chỉ thu thuế mà còn quản lý thông qua các trung gian được cấp phép theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, giúp giao dịch được giám sát, ghi nhận rõ ràng và bảo đảm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.

Tuy nhiên, để tránh rủi ro thất thu ngân sách, Việt Nam cần đặc biệt lưu ý đến việc kiểm soát các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, vì đây chính là đầu mối thực hiện nghĩa vụ kê khai và nộp thuế thay cho nhà đầu tư.

Một điểm đáng chú ý là toàn bộ hoạt động giao dịch, thanh toán phải thực hiện bằng đồng Việt Nam thông qua các tổ chức trung gian được cấp phép. Theo ông, quy định này liệu có đủ sức kéo các giao dịch từ thị trường “ngầm” về khuôn khổ chính thức?

Theo tôi, việc Dự thảo yêu cầu mọi hoạt động giao dịch phải thực hiện bằng đồng Việt Nam thông qua các tổ chức trung gian được cấp phép là một nỗ lực nhằm “nội địa hóa” và kiểm soát chặt chẽ các dòng vốn mã hóa. Trước hết, quy định này tạo ra một động lực đáng kể để kéo người dùng từ thị trường “ngầm” về khuôn khổ chính thống, bởi lẽ việc giao dịch qua các tổ chức được cấp phép giúp nhà đầu tư xác lập được quyền sở hữu hợp pháp và tránh được rủi ro bị phong tỏa tài khoản ngân hàng do các nghi ngờ liên quan đến giao dịch phi pháp.

Tuy nhiên, để quy định này thực sự phát huy hiệu quả, chúng ta cần thiết lập thêm các cơ chế bổ trợ nhằm đảm bảo tính khả thi trong quản lý dòng tiền. Bởi vì tài sản mã hóa có đặc tính ẩn danh cao nên song song với việc kiểm soát dòng tiền VND, cơ quan quản lý cần áp dụng "Quy tắc du hành" (Travel Rule) để bắt buộc các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (VASP) phải thu thập và chia sẻ thông tin định danh của cả người gửi và người nhận.

Hơn nữa, việc phối hợp giữa Bộ Tài chính và hệ thống ngân hàng là vô cùng cấp thiết nhằm xây dựng một cổng thanh toán tập trung, nơi mọi biến động về doanh thu từ chuyển nhượng tài sản mã hóa được ghi nhận thời gian thực để phục vụ công tác khấu trừ thuế tại nguồn theo tỷ lệ 0,1%.

Mặt khác, để tăng cường năng lực phòng chống rửa tiền, Nhà nước cần đầu tư vào các công cụ giám sát trực tiếp trên blockchain nhằm theo dõi dấu vết của các loại tài sản mã hóa trước khi chúng được quy đổi ra đồng Việt Nam. Điều này đặc biệt quan trọng vì nếu chỉ quản lý “phần ngọn” là dòng tiền VND tại các tổ chức trung gian, chúng ta có thể bỏ sót các hành vi cấu kết hoặc rửa tiền diễn ra phức tạp trong không gian phi tập trung trước đó.

Trân trọng cảm ơn ông!

Yến Nhung thực hiện