Xung đột Trung Đông tác động thế nào đến giá lương thực toàn cầu?

Liên hợp quốc cảnh báo xung đột ở Trung Đông đang tạo ra những làn sóng chấn động lan từ ngành phân bón đến giá lương thực, trong bối cảnh nhiều quốc gia trên khắp Bắc bán cầu, trong đó có Trung Quốc, bước vào vụ gieo trồng mùa xuân.

Ông Maximo Torero, Chuyên gia kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), cho biết nếu xung đột Trung Đông kéo dài quá ba tháng, tác động sẽ trở nên nghiêm trọng hơn đáng kể, làm tăng chi phí đầu vào của nông nghiệp và gây gián đoạn cho vụ gieo trồng tiếp theo, từ đó kéo theo những hệ quả dài hạn.

“Đó là lý do vì sao việc không để tình hình này tiếp tục leo thang trong thời gian dài là vô cùng quan trọng. Chúng ta cần tìm ra các tuyến vận chuyển thay thế; dù chúng không thể hoàn toàn tương đương, nhưng ít nhất cũng phải có một số tuyến giúp tạo ra khoảng đệm để giá cả không tăng với tốc độ quá nhanh”, ông Maximo Torero nhấn mạnh.

Cảnh báo này được đưa ra sau báo cáo mới được công bố hôm Chủ nhật vừa qua của FAO, trong đó tổ chức này dự báo giá phân bón toàn cầu có thể duy trì ở mức cao hơn bình thường từ 15 đến 20% trong nửa đầu năm nay nếu khủng hoảng tiếp diễn, qua đó đẩy chi phí nông nghiệp và giá lương thực tăng trên toàn thế giới.

Báo cáo cho biết, do thông thường có tới 30% hoạt động thương mại phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, việc cắt giảm sản xuất và gián đoạn vận tải đã làm đình trệ khoảng 3 đến 4 triệu tấn phân bón xuất khẩu mỗi tháng.

Các quốc gia quanh vùng Vịnh, bao gồm Iran, Saudi Arabia và Oman, nằm trong số những nước xuất khẩu phân bón nitơ hàng đầu thế giới như urê và amoniac. Theo FAO, nhóm này chiếm khoảng 30–35% lượng urê xuất khẩu toàn cầu và 20–30% lượng amoniac xuất khẩu toàn cầu.

Dù Trung Quốc cũng là một nhà sản xuất phân bón lớn, nhưng nước này vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu thô. Theo một báo cáo tháng 12 của Guosen Securities, khoảng 47% nguồn cung lưu huỳnh của Trung Quốc là hàng nhập khẩu, trong đó khoảng một nửa đến từ 6 quốc gia giáp vùng Vịnh.

Trong một tuyên bố của Hiệp hội Tư liệu Sản xuất Nông nghiệp Trung Quốc công bố vào cuối ngày thứ Sáu tuần trước, khi mùa gieo trồng vụ xuân đến gần, Trung Quốc, quốc gia có 1,4 tỷ dân và nhu cầu lương thực rất lớn, đã bắt đầu giải phóng sớm kho dự trữ phân bón quốc gia nhằm giảm bớt tác động từ sự gián đoạn nguồn cung toàn cầu.

Nhà phân phối kali lớn của Trung Quốc là Sinochem Fertiliser cũng cho biết trong một thông báo hôm thứ Ba rằng khách hàng cần tránh đầu cơ và tích trữ hàng, đồng thời tích cực góp phần duy trì sự ổn định của thị trường.

Báo cáo của FAO cũng cho biết thêm, giá năng lượng tăng do xung đột đã khiến chi phí sản xuất các loại phân bón như urê và diamoni phosphat tăng mạnh; đồng thời nêu rõ những tín hiệu ban đầu từ thị trường đang cho thấy giá của các mặt hàng lương thực chủ chốt như lúa mì, gạo và dầu thực vật bắt đầu tăng.

Nhóm chuyên gia của FAO nhận định: “Xung đột ở Trung Đông đã làm thắt chặt thêm nguồn cung phân bón toàn cầu vốn đã mong manh. Ngay cả trước khi xung đột xảy ra, thị trường đã chịu sức ép do xuất khẩu giảm từ các nhà cung cấp lớn như Trung Quốc, cùng với chi phí năng lượng cao ở châu Âu làm hạn chế sản lượng phân bón.”

Tổ chức này nói thêm rằng các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đặc biệt dễ tổn thương trước tình trạng thiếu phân bón và chi phí đầu vào gia tăng.

Tại châu Á, tác động sẽ thể hiện rõ nhất ở các nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào nhập khẩu phân bón hoặc nguyên liệu đầu vào để sản xuất phân bón. FAO cảnh báo các nước nhập khẩu ở châu Á đặc biệt dễ tổn thương trước tình trạng nguồn cung thắt chặt và chi phí đầu vào tăng, trong khi giá năng lượng leo thang do xung đột lại tiếp tục đẩy giá urê và diamoni phosphat lên cao.

Trong bối cảnh đó, rủi ro không chỉ nằm ở giá phân bón tăng, mà còn ở việc nông dân phải giảm lượng bón, trì hoãn xuống giống, từ đó gây sức ép lên năng suất và giá lương thực trong các tháng tiếp theo.

FAO cũng cho biết các tín hiệu sớm trên thị trường đã cho thấy giá lúa mì, gạo và dầu thực vật bắt đầu nhích lên, dù phần nào còn được kìm hãm lại nhờ nguồn cung ngũ cốc toàn cầu năm 2026 vẫn khá dồi dào.

Với Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, sức ép chủ yếu sẽ truyền qua hai kênh: chi phí nhập khẩu đầu vào nông nghiệp tăng và nguy cơ giá lương thực trong nước chịu hiệu ứng lan truyền. Việt Nam không phải là quốc gia phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón nhập khẩu, nhưng vẫn chịu tác động lớn từ biến động của thị trường thế giới, nhất là với các nguyên liệu sản xuất phân bón và các mặt hàng nông sản giao dịch quốc tế.

Khi chi phí phân bón, vận tải và năng lượng cùng tăng, giá thành sản xuất lúa gạo, rau màu, cà phê, hồ tiêu hay cây ăn quả trong khu vực đều có thể bị đội lên. Điều này khiến biên lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp bị thu hẹp, đồng thời tạo thêm áp lực lên lạm phát thực phẩm ở các nền kinh tế Đông Nam Á vốn còn nhạy cảm với biến động giá hàng hóa toàn cầu.