Kinh tế thế giới

Sau một năm Tổng thống Mỹ Donald Trump đã áp mức thuế cơ bản 10% đối với phần lớn hàng nhập khẩu, đồng thời áp thêm các mức thuế đối ứng dựa trên thặng dư thương mại, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) dường như đã vượt qua cú sốc thuế quan, phần lớn nhờ vào các “biện pháp đệm” mang tính tạm thời như đẩy nhanh giao hàng trước thời hạn, trì hoãn việc áp thuế và các miễn trừ theo ngành.

Tuy nhiên, các mức thuế áp cho khu vực đã bị Tòa án Tối cao Hoa Kỳ bác bỏ. Nhưng đối với các doanh nghiệp trong khu vực, điều này gần như không mang lại nhiều tác động.

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng, bao gồm cả xung đột Trung Đông, Washington đã chuyển sang các công cụ khác. Vào tháng 3, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã mở các cuộc điều tra theo Mục 301 đối với nhiều đối tác thương mại, bao gồm một số nền kinh tế Đông Nam Á , một động thái có thể mở đường cho việc áp thuế mới.

Điều này cho thấy một sự chuyển dịch sang những hình thức gây sức ép thương mại khó đoán định hơn. TS Runchana Pongsaparn, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 (AMRO), cảnh báo rằng toàn bộ tác động vẫn chưa được khu vực cảm nhận đầy đủ. Chuyên gia này dự đoán tác động này sẽ diễn ra dần dần thông qua nhu cầu bên ngoài giảm, chi phí chuỗi cung ứng tăng cao và đầu tư thận trọng hơn.

Mặt khác, trên toàn khu vực, năm qua cũng chứng kiến những thay đổi mang tính cấu trúc khi các doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở giải pháp tạm thời mà bắt đầu điều chỉnh sâu hơn từ đàm phán lại hợp đồng, chấp nhận chi phí cao hơn, đến tái thiết kế chuỗi cung ứng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Với nhóm ASEAN-6, xuất khẩu của Thái Lan sang Mỹ vẫn giữ được đà tăng bất chấp thuế quan, nhờ việc đẩy nhanh giao hàng từ sớm và một số lợi thế theo ngành. Quốc gia này vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Thái Lan, chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch.

Xuất khẩu của Thái Lan tăng hơn 30% trong năm 2025, một phần do đơn hàng được đẩy lên trước thời hạn áp thuế, một phần do lợi thế tương đối so với các đối thủ như Trung Quốc và Ấn Độ.

Tuy nhiên, bức tranh hiện không đồng đều. Khoảng một nửa kim ngạch xuất khẩu của Thái Lan sang Mỹ vẫn chịu thuế đối ứng, khiến đà tăng trưởng chậm lại.

Một mối lo lớn hơn là tình trạng “trung chuyển”, hàng hóa nhập từ Trung Quốc, sau đó được lắp ráp hoặc đóng gói lại tại Thái Lan trước khi xuất đi. Chính quyền Thái Lan đã xác định 49 nhóm sản phẩm có nguy cơ cao, chủ yếu thuộc lĩnh vực điện tử. Mỹ có thể áp thuế lên tới 40% đối với các sản phẩm này, có thể ảnh hưởng đáng kể đến xuất khẩu của Thái Lan.

Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng Mỹ khó mở rộng “cuộc chiến điện tử” vì chuỗi cung ứng châu Á quá mạnh và gắn kết chặt chẽ, khó thay thế.

Với Indonesia, nỗ lực đạt được thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ đang rơi vào trạng thái bất định mới. Thỏa thuận ký ngày 19/2 nhằm thúc đẩy xuất khẩu bằng cách xóa thuế với 1.819 mặt hàng, bao gồm dầu cọ, cà phê, cao su và linh kiện điện tử. Đồng thời, hàng dệt may được hưởng thuế nhập khẩu 0% theo hạn ngạch.

Tuy nhiên, thỏa thuận này nhanh chóng rơi vào tình trạng “lửng lơ” sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ cơ chế thuế nền tảng của chính sách. Jakarta cũng tạm dừng phê chuẩn hiệp định sau khi Mỹ mở các cuộc điều tra mới theo Mục 301.

Một số nhà kinh tế lo ngại thỏa thuận này có thể bất lợi cho Indonesia, khi nước này phải điều chỉnh quy định trong nước nhưng lợi ích nhận lại không tương xứng. Ngoài ra, các điều khoản “bẫy” có thể buộc Indonesia phải áp dụng các biện pháp hạn chế tương tự Mỹ đối với nước thứ ba.

Singapore phần lớn tránh được tác động trực tiếp từ thuế quan Mỹ, với tăng trưởng kinh tế đạt 4,8% trong năm 2025. Tuy nhiên, sự vững vàng này có thể chỉ mang tính tạm thời, do được hỗ trợ bởi việc đẩy sớm đơn hàng và nhu cầu mạnh từ lĩnh vực AI.

Bất ổn quay trở lại khi Mỹ dự định nâng thuế lên 15%. Hiện Singapore vẫn chịu mức thuế cơ bản 10%, nhưng các ngành phụ thuộc nhiều vào thị trường Mỹ, đặc biệt là sản xuất, có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn.

Ngoài ra, nguy cơ áp thuế lên dược phẩm có thương hiệu cũng tạo ra bất định chiến lược. Vai trò trung tâm trung chuyển của Singapore cũng bị đe dọa khi các quy định siết chặt nhằm ngăn chặn tình trạng né thuế có thể làm tăng chi phí tuân thủ và làm lệch dòng thương mại.

Philippines phần lớn tránh được tác động trực tiếp từ thuế quan Mỹ nhờ nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhu cầu nội địa. Xuất khẩu năm 2025 tăng 15,2%, phục hồi sau khi giảm trong năm trước đó, nhờ đẩy sớm đơn hàng và nhu cầu mạnh với điện tử liên quan đến AI.

Xuất khẩu của nước này sang Mỹ tăng 10%, trong đó chất bán dẫn chiếm khoảng 43% tổng kim ngạch, được miễn thuế. Các mặt hàng nông sản như dừa, chuối và dứa cũng được hưởng lợi từ miễn thuế theo thỏa thuận song phương.

Tuy nhiên, hiệu ứng “đẩy sớm đơn hàng” được dự báo sẽ giảm dần trong năm 2026, dù nhu cầu AI vẫn hỗ trợ ngành bán dẫn. Một thỏa thuận tăng nhập khẩu hàng Mỹ cũng có thể tạo thêm cạnh tranh cho doanh nghiệp trong nước, dù đồng peso yếu giúp giảm áp lực phần nào.

Tại Việt Nam, Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn, chiếm khoảng 1/3 tổng kim ngạch. Tuy nhiên, tăng trưởng không còn phụ thuộc vào một thị trường duy nhất khi các doanh nghiệp bắt đầu đa dạng hóa sang EU và châu Á.

Hiện nhiều nhà sản xuất cũng đang điều chỉnh để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao từ các khách hàng phương Tây bằng cách đa dạng hóa nguồn cung và tìm nguồn cung ứng trong nước để giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào của Trung Quốc.

Cẩm Anh