Giải bài toán an ninh năng lượng ASEAN

Cách đây không lâu, câu chuyện tiêu điểm trong không gian năng lượng xuyên biên giới của Đông Nam Á là kế hoạch nhập khẩu điện sạch từ các nước trong khu vực, như Singapore, bao gồm cả dự án kéo cáp ngầm dưới biển từ Campuchia.

Nhưng giờ đây, cục diện đã thay đổi. Khi cuộc khủng hoảng tại Trung Đông làm đảo lộn thị trường năng lượng toàn cầu, Campuchia đang phải ráo riết tìm nguồn cung nhiên liệu từ Malaysia và Singapore trong bối cảnh nguồn cung thắt chặt và các biện pháp hạn chế xuất khẩu bắt đầu gây áp lực.

Đây chính xác là tình huống mà Hiệp định An ninh Dầu khí ASEAN (APSA) được thiết kế để giải quyết. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có dấu hiệu công khai nào cho thấy cơ chế này đang được kích hoạt.

Vào năm 1986, Hiệp định này được ký kết lần đầu tại Manila, sau đó được tinh chỉnh thành một khung vận hành thực tiễn hơn tại Cha-am, Thái Lan vào năm 2009. Trong suốt bốn thập kỷ qua, APSA đóng vai trò là chiếc "bình chữa cháy" trong trường hợp khẩn cấp của khu vực.

Đến năm 2025, Hiệp định được sửa đổi tại Kuala Lumpur để bao gồm cả khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), một bước đi cho thấy tầm nhìn xa trông rộng trước những gián đoạn xuất khẩu từ Qatar qua eo biển Hormuz hiện nay.

Về cốt lõi, APSA dựa trên một ý tưởng đơn giản rằng trong thời kỳ khủng hoảng, các quốc gia Đông Nam Á sẽ tự nguyện chia sẻ tối đa 10% nguồn cung nhiên liệu của mình cho một nước láng giềng đang gặp khó khăn, dựa trên các điều khoản thương mại.

Cơ chế này chưa bao giờ thực sự được thử thách. Những gián đoạn gần đây, từ đại dịch COVID-19 đến cuộc xung đột Nga-Ukraine, phần lớn là các cú sốc về giá dầu.

Cho đến nay, chưa có thành viên ASEAN nào phải đối mặt với một cú sốc về khối lượng năng lượng kéo dài đến mức đủ để kích hoạt một phản ứng phối hợp chung.

Theo bà Anita Gabriel, chuyên gia kinh tế phụ trách khu vực Đông Nam Á, thứ mà khu vực đang đối mặt hiện nay nằm ở khoảng giữa hai trạng thái đó. Đó là một rủi ro về nguồn cung đang được phản ánh vào giá cả như một cú sốc.

Một phần lớn lượng dầu mỏ và LNG toàn cầu, đặc biệt là từ Qatar đi qua eo biển Hormuz. Tác động không chỉ đến khi dòng chảy bị đình trệ. Chỉ riêng mối đe dọa thôi cũng đủ đẩy giá dầu lên cao. Rủi ro thực sự nằm ở những gì xảy ra tiếp theo.

Bà Gabriel nói: "Khi chi phí tăng lên, các chính phủ có xu hướng bảo tồn nguồn cung và thắt chặt dòng chảy xuất khẩu. Đó là thời điểm cú sốc về giá bắt đầu biến thành vấn đề về thiếu hụt khối lượng".

Động thái từ các nước không chỉ giới hạn ở nhiên liệu. Ngay cả trong vấn đề lương thực, ASEAN cũng đang chật vật để thể hiện một mặt trận thống nhất. Các quốc gia thành viên vẫn chưa cam kết dỡ bỏ các hạn chế xuất khẩu do họ ưu tiên nguồn cung nội địa.

Nếu ASEAN không thể huy động một phản ứng phối hợp trong một cú sốc mang tính cục bộ, chuyện gì sẽ xảy ra nếu cuộc khủng hoảng trở nên trầm trọng hơn? Hiện APSA đang giả định một mức độ phối hợp có thể không tồn tại trên thực tế, cho dù đó là dự trữ chung, cùng nhau xả kho hay tái phân phối nhanh chóng ở cấp độ khu vực.

Cuộc khủng hoảng hiện tại là một bài kiểm tra thực tế kịp thời để khối 11 thành viên hiểu rõ APSA là gì, không phải là gì, và nó cần phải trở thành cái gì?

Sự chậm trễ trong việc kích hoạt APSA cũng phơi bày những nút thắt về hạ tầng kỹ thuật và tiêu chuẩn hóa giữa các quốc gia thành viên.

Dù ASEAN đã có những bước tiến trong dự án Lưới điện ASEAN (APG) hay Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN (TAGP), nhưng việc điều phối nguồn cung tức thời vẫn vấp phải rào cản từ sự khác biệt trong quy chuẩn kỹ thuật và các thỏa thuận thương mại riêng biệt.

Nếu không có một hệ thống hậu cần đồng bộ và các kho dự trữ chiến lược đủ lớn để điều tiết chung, APSA khó có thể vượt qua vai trò của một bản cam kết ngoại giao để trở thành một công cụ phản ứng nhanh hiệu quả.

Trong khi chờ đợi một cơ chế đa phương thực thụ "vào guồng", các quốc gia đang có xu hướng quay lại với các thỏa thuận song phương để tự chủ năng lượng.

Bài học từ cuộc khủng hoảng này chính là an ninh năng lượng ASEAN không chỉ cần những lời cam kết chia sẻ lúc khó khăn, mà cần một thị trường năng lượng tích hợp sâu rộng hơn, nơi các rào cản bảo hộ được dỡ bỏ trước khi những cú sốc thực sự ập đến.