Các quốc gia Đông Nam Á đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tăng cường liên kết hệ thống năng lượng.
Hợp tác năng lượng giữa các quốc gia Đông Nam Á ngày càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu gần đây liên tục bị gián đoạn.
Ông Puah Kok Keong, Tổng giám đốc Cơ quan Thị trường Năng lượng Singapore (EMA), nhận định: “Sự gián đoạn nguồn cung có thể kéo dài nhiều tháng. Nếu cơ sở hạ tầng năng lượng bị hư hại, quá trình sửa chữa và khôi phục hoàn toàn nguồn cung có thể mất nhiều năm.”
Theo ông Puah, Đông Nam Á là một trong những khu vực có nhu cầu điện tăng nhanh nhất thế giới, do xu hướng chuyển dịch sang các ngành có giá trị gia tăng cao hơn và tiêu thụ nhiều năng lượng hơn. Tuy nhiên, hệ thống lưới điện trong khu vực vẫn còn rời rạc, khiến các quốc gia dễ bị tổn thương trước những cú sốc nguồn cung như chúng ta đang chứng kiến hiện nay.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết tiềm năng năng lượng tái tạo của Đông Nam Á đạt khoảng 20 terawatt, gấp 55 lần công suất phát điện hiện tại của khu vực.
Dù đây là một “tài sản đặc biệt”, ông Puah nhấn mạnh rằng tiềm năng này chỉ có thể được hiện thực hóa nếu hệ thống lưới điện trong khu vực được phát triển để có thể truyền tải năng lượng đến những nơi cần thiết.
Dự án Lưới điện ASEAN (Asean Power Grid), sáng kiến kết nối hệ thống năng lượng của các quốc gia thành viên vào năm 2045 sẽ cho phép các nước chia sẻ nguồn năng lượng tái tạo và đảm bảo nguồn cung ổn định.
Đồng thời, dự án này cũng giúp giảm sự phụ thuộc của khu vực vào nhiên liệu nhập khẩu và hạn chế tác động từ biến động giá năng lượng toàn cầu.
Ở góc độ khu vực, nhiều chuyên gia cho rằng những gián đoạn nguồn cung năng lượng gần đây đang phơi bày rõ điểm yếu mang tính cấu trúc của Đông Nam Á: sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu và thiếu kết nối hạ tầng.
Trên thực tế, khu vực này hiện vẫn nhập khẩu ròng nhiên liệu hóa thạch, khiến các nền kinh tế dễ bị tổn thương trước biến động địa chính trị và giá năng lượng toàn cầu. Điều này càng củng cố lập luận rằng việc đẩy nhanh liên kết lưới điện và đa dạng hóa nguồn cung không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết.
Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành IEA, từng nhận định rằng: “An ninh năng lượng và chuyển dịch năng lượng không phải là hai mục tiêu tách biệt, mà cần được thúc đẩy song song.”
Quan điểm này đặc biệt phù hợp với Đông Nam Á, nơi nhu cầu điện dự báo sẽ tăng gấp đôi vào năm 2040. Nếu không có chiến lược tích hợp, khu vực có thể rơi vào thế vừa thiếu hụt năng lượng trong ngắn hạn, vừa chậm chuyển đổi sang các nguồn sạch hơn trong dài hạn.
Ở khía cạnh kỹ thuật, các chuyên gia của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cũng nhấn mạnh rằng Lưới điện ASEAN (Asean Power Grid) có thể đóng vai trò “xương sống” cho quá trình chuyển đổi năng lượng khu vực.
Trong một báo cáo gần đây, ADB cho biết việc kết nối lưới điện xuyên biên giới không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn năng lượng tái tạo (như thủy điện từ Lào, điện mặt trời từ Việt Nam hay Indonesia), mà còn giảm chi phí hệ thống nhờ chia sẻ công suất dự phòng giữa các quốc gia.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở yếu tố chính sách và phối hợp khu vực. Theo Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford (OIES), sự khác biệt về quy định, thị trường điện và mức độ sẵn sàng của từng quốc gia đang khiến tiến độ kết nối bị chậm lại.
Do đó, để hiện thực hóa tiềm năng 20 terawatt năng lượng tái tạo, Đông Nam Á không chỉ cần đầu tư hạ tầng, mà còn phải xây dựng khung pháp lý chung, tăng cường niềm tin và cam kết hợp tác dài hạn giữa các quốc gia.
