Theo báo cáo tổng quan thị trường ô tô ASEAN-6 của Pwc, tỷ lệ người dùng xe điện (EV) tại khu vực Đông Nam Á đã tăng từ 9% năm 2023 lên 13% năm 2024.
Động lực tăng trưởng này chủ yếu đến từ các nhà sản xuất Trung Quốc - những hãng đang mạnh mẽ thách thức vị thế lâu nay của các hãng xe Nhật Bản.
Các hãng xe Trung Quốc như BYD không chỉ bán xe bằng chiến lược giảm giá mạnh, mà còn đầu tư trực tiếp vào lắp ráp tại khu vực và tích hợp chuỗi cung ứng, qua đó dần lấy đi thị phần của các hãng xe Nhật.
Trong nhiều thập kỷ, ASEAN gần như được xem là “thị trường nội địa mở rộng” của các hãng xe truyền thống như Toyota, Nissan và Honda. Tuy nhiên, việc ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản chuyển sang xe điện hoàn toàn khá chậm đã tạo ra khoảng trống thị trường, và các thương hiệu Trung Quốc nhanh chóng lấp đầy bằng những mẫu xe điện có công nghệ cao nhưng giá phải chăng.
Hiện nay, Thái Lan và Việt Nam đã trở thành những trung tâm xe điện mới của khu vực, trong khi Indonesia và Malaysia được cho là sẽ sớm gia nhập nhóm này.
Song song với đó, nhiều quốc gia ASEAN tiếp tục tận dụng các hiệp định thương mại tự do để tối ưu hóa mạng lưới sản xuất khu vực, thu hút vốn đầu tư và thúc đẩy những thay đổi mang tính cấu trúc trong định hướng công nghiệp.
Đối với các hãng xe Nhật, việc các đối thủ đẩy mạnh sản xuất xe điện không chỉ là sự thay đổi về sản phẩm, mà còn là một thách thức trực tiếp đối với vị thế dẫn dắt công nghiệp vốn đã tồn tại lâu năm.
Theo một số báo cáo gần đây, việc mất thị phần đang tạo ra hiệu ứng dây chuyền đe dọa toàn bộ mạng lưới chuỗi cung ứng của Nhật tại khu vực, bao gồm hơn 2.700 nhà sản xuất linh kiện.
Khi doanh số xe chạy động cơ đốt trong (ICE) của Nhật sụt giảm, các hãng lớn buộc phải tái cấu trúc hoạt động. Chẳng hạn, Honda đã hợp nhất các nhà máy tại Thái Lan, còn Mitsubishi Motors tạm dừng sản xuất ở một số nhà máy quan trọng để giảm thua lỗ.
Việc cắt giảm sản lượng này ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà cung cấp địa phương, vốn phụ thuộc vào đơn hàng lớn từ các nhà máy lắp ráp xe hoàn chỉnh.
Để đối phó với cái gọi là làn sóng từ Trung Quốc, các hãng Nhật đang chuyển hướng mạnh hơn sang xe hybrid, phân khúc mà họ vẫn còn lợi thế cạnh tranh. Đồng thời, họ cũng tìm cách hợp tác chặt chẽ hơn với các chính phủ ASEAN nhằm xây dựng một lộ trình dài hạn cho ngành sản xuất ô tô trong khu vực.
Theo ông Tim Daiss, chuyên gia phân tích thị trường năng lượng, phát triển bền vững và địa chính trị tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, sự thay đổi trong thị trường ô tô ASEAN không chỉ đến từ các hãng xe điện Trung Quốc.
Cụ thể, ông chỉ ra, Việt Nam đang vươn lên nhóm dẫn đầu. Hãng xe VinFast đang bước vào một bước ngoặt chiến lược khi là một trong những nhà sản xuất xe điện lớn nhất Đông Nam Á, và đang mở rộng sang Ấn Độ.
Tuy nhiên, chuyên gia này cho rằng, câu chuyện không chỉ xoay quanh các thương hiệu xe điện riêng lẻ. Chính phủ các nước trong khu vực cũng đang chủ động hành động. Theo FDI Intelligence, Thái Lan, Việt Nam, Indonesia và Malaysia đã triển khai hàng loạt ưu đãi thuế, trợ cấp và chính sách khuyến khích đầu tư để thu hút các dự án sản xuất xe điện và chuỗi cung ứng liên quan.
Những chính sách này không chỉ nhằm thu hút nhà máy, mà còn cho thấy sự chuyển dịch chiến lược công nghiệp của châu Á, từ các mạng lưới xuất khẩu truyền thống sang hệ sinh thái xe năng lượng mới.
Trong bối cảnh đó, các hãng xe Nhật không còn có thể dựa vào ưu thế lịch sử hay quy mô thị trường như trước. Ông Daiss cho biết: "Các thương hiệu Trung Quốc với chiến lược giá cạnh tranh và triển khai gắn với chính sách hỗ trợ của chính phủ đang nhanh chóng chiếm lĩnh các cơ sở lắp ráp và sản lượng tiêu thụ hạ nguồn".
Trong khi đó, các hãng nội địa tận dụng tăng trưởng nhu cầu trong nước và đa dạng hóa chuỗi cung ứng khu vực. Sự tái định vị mang tính cấu trúc này đặc biệt quan trọng với Tokyo vì nó không chỉ làm xói mòn thị phần mà còn làm suy giảm sức hút đầu tư và dòng vốn ưu đãi.
Theo nhiều nguồn tin, các lãnh đạo ngành ô tô Nhật đang bắt đầu phát tín hiệu cảnh báo. Bloomberg gần đây cho biết chiến lược “chờ đợi và quan sát” của Nhật Bản đối với xe điện hoàn toàn đã chuyển từ một cách tiếp cận thận trọng sang một rủi ro nghiêm trọng, trong bối cảnh các hãng Trung Quốc, dẫn đầu là BYD, đạt được mức tích hợp chuỗi giá trị theo chiều dọc và quy mô sản xuất chưa từng có.
Không chỉ mất thị phần đáng kể ở Đông Nam Á vào tay các thương hiệu Trung Quốc, tổng thị phần của các hãng xe Nhật tại Thái Lan, một thị trường trọng điểm cũng đã giảm mạnh từ gần 90% cách đây 5 năm xuống còn 69% vào năm 2025.
Vấn đề cốt lõi là các hãng Nhật khó cạnh tranh về giá. Những nhà sản xuất xe điện Trung Quốc như BYD và Xiaomi có thể giảm giá xe mới xuống thấp hơn nhiều so với các hãng Nhật, một phần vì họ sở hữu chuỗi cung ứng pin nội bộ mà các hãng Nhật chưa có.
Như đã đề cập, hiện tại sự sống còn của ngành ô tô Nhật phần lớn dựa vào ưu thế trong xe hybrid. Tuy nhiên, Bloomberg cảnh báo đây có thể là một chiếc bẫy, dù hybrid đang mang lại lợi nhuận, nhưng nó không giúp Nhật phát triển xe định nghĩa bằng phần mềm (SDV), lĩnh vực mà Trung Quốc đang dẫn đầu.
Hơn nữa, xe điện Trung Quốc ngày càng được quảng bá như “smartphone có bánh xe”, trong khi các hãng Nhật vẫn gặp khó khăn trong việc tích hợp phần mềm, dẫn đến cảm nhận về khoảng cách công nghệ trong mắt người tiêu dùng trẻ.
Tất cả những yếu tố này dẫn tới một thực tế khó tránh rằng các hãng xe Nhật có thể phải chấp nhận tồn tại như những người chơi nhỏ hơn trong một thị trường ngày càng cạnh tranh và đông đúc.
Mối đe dọa này không còn mang tính giả định, mà là sự suy giảm ảnh hưởng của ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản tại khu vực Đông Nam Á.
