Nghiên cứu - Trao đổi

Từ đầu năm 2025, hàng loạt quốc gia xuất khẩu phân bón lớn như Trung Đông, Trung Quốc, Indonesia hay Malaysia đã đồng loạt giảm thuế xuất khẩu về 0%. Động thái này giúp doanh nghiệp của họ hạ giá thành, gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì mức thuế 5% đối với phân ure và super lân, khiến giá sản phẩm cao hơn so với đối thủ. Điều này trực tiếp làm suy giảm năng lực cạnh tranh, đặc biệt trong bối cảnh thị trường thế giới biến động mạnh.

Ông Nguyễn Văn Phụng, Chuyên gia thuế cao cấp, Ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Pháp chế Doanh nghiệp Việt Nam, nhận định chính sách thuế xuất nhập khẩu phân bón của Việt Nam hiện chưa thực sự linh hoạt và chưa theo kịp diễn biến thị trường.

Theo phân tích của ông Phụng, thị trường phân bón trong nước có tính thời vụ rõ rệt. Vào chính vụ, nhu cầu tăng cao, thậm chí phải nhập khẩu để đáp ứng. Ngược lại, khi thấp vụ, nguồn cung dư thừa buộc doanh nghiệp phải tìm đầu ra xuất khẩu.

“Thực tế đang diễn ra là vừa nhập khẩu trong cao điểm, vừa xuất khẩu khi dư cung, nhưng chính sách thuế lại chưa phản ứng kịp thời với biến động này”, ông Phụng nhấn mạnh.

Việc duy trì mức thuế 5% trong những giai đoạn dư cung đã khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội xuất khẩu, làm gia tăng áp lực tồn kho và chi phí sản xuất.

Chuyên gia này cũng cho rằng thuế không chỉ là công cụ tạo nguồn thu ngân sách mà còn là “đòn bẩy” điều tiết thị trường: Khi thiếu cung, có thể tăng thuế để hạn chế xuất khẩu; khi dư cung, vì vậy cần giảm thuế để thúc đẩy xuất khẩu và giải phóng hàng hóa.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Bùi Thị Thanh Giang, Phó trưởng Ban Kế hoạch kinh doanh, Tập đoàn Hóa chất cho biết thị trường hiện đang trong giai đoạn chính vụ nên tồn kho thấp. Tuy nhiên, từ tháng 6 đến tháng 11 hằng năm, nhu cầu giảm mạnh khiến lượng tồn kho tăng nhanh.

Hệ quả là vốn bị “giam”, chi phí lãi vay tăng, trong khi chất lượng sản phẩm có thể suy giảm theo thời gian. Doanh nghiệp buộc phải giảm công suất hoặc sản xuất cầm chừng, kéo theo chi phí bảo trì, bảo dưỡng tăng cao.

“Nếu đẩy mạnh xuất khẩu trong giai đoạn thấp vụ, doanh nghiệp có thể giải phóng tồn kho, duy trì sản xuất ổn định và giảm giá thành, từ đó hỗ trợ trực tiếp người nông dân”, bà Giang cho biết.

Một điểm đáng chú ý là nhu cầu phân bón tại châu Á, đặc biệt là Ấn Độ, lên tới 18–20 triệu tấn mỗi năm, với mùa vụ lệch pha so với Việt Nam. Thời điểm nhu cầu cao tại Ấn Độ lại trùng với giai đoạn thấp vụ trong nước. Đây là cơ hội lớn để doanh nghiệp Việt Nam duy trì công suất và tối ưu chi phí. Tuy nhiên, mức thuế 5% đang trở thành rào cản, khiến giá xuất khẩu kém cạnh tranh so với các đối thủ đã được miễn thuế.

Vì vậy, cần sớm đưa thuế xuất khẩu phân bón về 0% hoặc xây dựng cơ chế điều chỉnh linh hoạt theo cung – cầu thị trường.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Trí Ngọc, đại diện Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhận định ngành phân bón có đặc thù vận hành liên tục với quy mô lớn, đặc biệt đối với các sản phẩm như ure. Khi sản lượng được duy trì ở mức cao, hiệu quả kinh tế sẽ được tối ưu, nhưng đồng thời cũng tạo ra áp lực rất lớn về tiêu thụ sản phẩm.

Trong trường hợp không có thị trường đầu ra ổn định, doanh nghiệp buộc phải giảm công suất hoặc chấp nhận tồn kho lớn, kéo theo chi phí gia tăng và hiệu quả sản xuất kinh doanh suy giảm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn tác động lan tỏa đến toàn chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, một chính sách thuế linh hoạt, phản ứng nhanh với diễn biến thị trường, sẽ trở thành công cụ quan trọng để “mở đường” cho xuất khẩu, giúp doanh nghiệp chủ động điều tiết sản xuất, giảm áp lực tồn kho và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Yến Nhung