Quản trị

Liên minh Châu Âu (EU) đã xác lập lộ trình cưỡng chế đối với Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số (Digital Product Passport - DPP), biến công cụ này thành điều kiện bắt buộc để hàng may mặc thâm nhập thị trường này từ giữa năm 2028, tạo ra một áp lực thời gian rất lớn đối với các nước xuất khẩu. Trong khi đó, hiện trạng số hóa của ngành dệt may Việt Nam đang nằm ở những mốc ban đầu.

TS Trần Công Chính, Chuyên gia chính sách Dệt may tuần hoàn tại Trường ĐH Kinh tế ĐH Quốc gia Hà Nội, nhận định: “Mốc năm 2028 chỉ còn cách chúng ta chưa đầy hai năm nữa. Nếu xét đến việc chúng ta đang bắt đầu từ con số 0, thì đây là một thách thức cực kỳ lớn”.

Thực tế, ngành dệt may chưa hình thành hệ thống năng lực kỹ thuật số và số hóa tổ chức một cách bài bản. Việc thiếu hụt tiêu chuẩn chung về dữ liệu chuỗi cung ứng khiến các doanh nghiệp đang vận hành riêng lẻ, thiếu sự kết nối đồng bộ để đáp ứng yêu cầu từ thị trường quốc tế.

DPP không phải là một quy định mang tính cục bộ mà là một cuộc thay đổi hạ tầng chất lượng trên diện rộng. Theo bà Phạm Thị Ngọc Tuyền - Tổng giám đốc Công ty TNHH Phòng thử nghiệm Hohenstein Việt Nam, đến năm 2030, hơn 1.000 tỷ sản phẩm sẽ chịu tác động từ quy định này, riêng ngành dệt may chiếm tới 62,5 tỷ mặt hàng. Áp lực còn đến trực tiếp từ sự thay đổi nhận thức của người tiêu dùng khi 60% ưu tiên mục đích bền vững hơn giá cả và 40% chủ động tìm kiếm các thông tin xác thực về nguồn gốc sản phẩm.

Cấu trúc của một tấm “Hộ chiếu số” yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối về dòng đời sản phẩm. Bà Phạm Thị Ngọc Tuyền cho biết, các thông tin bắt buộc bao gồm tên sản phẩm, mẫu mã, nhà sản xuất, địa điểm sản xuất chi tiết và thành phần sợi. Quan trọng hơn, DPP đòi hỏi các chỉ số định lượng về môi trường như dấu chân carbon (CO2 balance), lượng nước tiêu thụ (water consumption) và các hướng dẫn chi tiết về khả năng tái chế hoặc xử lý sản phẩm khi phân hủy. Điều này buộc doanh nghiệp phải kiểm soát dữ liệu từ cấp độ nguyên liệu thô cho đến sản phẩm cuối cùng.

Thực trạng triển khai DPP tại các nhà máy đang bộc lộ những điểm gãy logic về mặt quản trị. Bà Nguyễn Thị Châu Xuân từ Viet Hong Denim chỉ ra một vấn đề nan giải: một doanh nghiệp có 10 khách hàng nhưng phải sử dụng tới 6 nền tảng khác nhau để thu thập và truy xuất dữ liệu. Tình trạng này dẫn đến việc nhân sự phải nhập liệu thủ công, tiềm ẩn rủi ro sai sót thông tin cực lớn. Đối với DPP, mọi dữ liệu đều công khai, bất kỳ một sai lệch nào cũng có thể dẫn đến việc mất niềm tin và đối mặt với các chế tài từ cơ quan hải quan Châu Âu.

Về mặt tài chính, chi phí tuân thủ là một rào cản tài chính khổng lồ. Bà Nguyễn Thị Châu Xuân xác nhận các khoản đầu tư công nghệ để cắt giảm carbon và nước phục vụ chỉ số DPP thường dao động từ vài trăm ngàn đến hàng chục triệu đô la. Trong khi đó, thị trường lại ghi nhận một nghịch lý tiêu dùng. Ông Cao Gia Khánh, CEO Corèle V, cho biết sản phẩm tái chế thường có chất lượng sợi thấp hơn sợi nguyên sinh nhưng giá lại cao hơn.

Để vượt qua khoảng trống năng lực, ngành dệt may cần một khung hành động thống nhất. Bà Phạm Thị Ngọc Tuyền đề xuất lộ trình triển khai gồm 6 bước cụ thể. Đó là lập bản đồ dữ liệu và đánh giá khoảng cách để xác định dữ liệu hiện có; xây dựng hạ tầng IT tích hợp khối lượng dữ liệu lớn; tuân thủ thử nghiệm hóa học và các tiêu chuẩn REACH, CLP; kết nối chuỗi cung ứng đa tầng từ T1 đến T3; triển khai thí điểm DPP cho một số dòng sản phẩm; mở rộng quy mô và cải tiến liên tục.

Bà Nguyễn Mai Hạnh, Đại diện công ty Syre, kiến nghị doanh nghiệp nên tận dụng DPP như một lợi thế kinh doanh. Thiết kế sản phẩm bền vững hơn sẽ trực tiếp làm giảm mức phí Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đóng cho mỗi sản phẩm. Điều này biến tính bền vững thành chi phí cạnh tranh trực tiếp.

Việc hoàn thiện Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số vào năm 2028 là một mệnh lệnh sống còn. Doanh nghiệp Việt Nam cần bắt đầu từ việc chuẩn bị dữ liệu chuẩn xác thay vì chờ đợi các quy định pháp lý trong nước hoàn thiện, nhằm giữ vững thị phần tại EU và biến thách thức xanh thành lợi thế cạnh tranh mới.

Quân Bảo