Kinh tế thế giới

Quá trình chuyển đổi sang năng lượng xanh tại Đông Nam Á đang bước vào một giai đoạn đầy thách thức do xung đột Trung Đông và nhu cầu điện tăng vọt.

Trong nhiều năm qua, câu chuyện chuyển đổi năng lượng của khu vực Đông Nam Á chủ yếu xoay quanh việc xây dựng thêm các trang trại điện mặt trời, dự án điện gió và mở rộng công suất thủy điện.

Tuy nhiên, thách thức lớn hơn hiện nay là hiện đại hóa các hệ thống điện đã cũ, tăng cường kết nối truyền tải điện xuyên biên giới và bảo đảm nguồn điện sạch có thể được cung cấp ổn định tới những khu vực có nhu cầu tăng trưởng nhanh nhất.

Phó Thủ tướng Malaysia Fadillah Yusof cho biết các quốc gia thành viên ASEAN đã nhất trí đẩy nhanh việc triển khai Dự án Lưới điện ASEAN (APG) cùng các sáng kiến kết nối năng lượng khu vực nhằm tăng cường hợp tác bảo đảm an ninh năng lượng.

Ông Fadillah cho biết thỏa thuận này được đưa ra tại Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN gần nhất. Hội nghị cũng thảo luận về Dự án Đường ống Khí đốt xuyên ASEAN và cơ chế chia sẻ các nguồn năng lượng sẵn có giữa các quốc gia thành viên.

Ông kỳ vọng sẽ có thêm những bước tiến cụ thể trước Hội nghị Cấp cao ASEAN vào tháng 11 tới. Theo ông, việc tăng cường kết nối lưới điện trong khu vực sẽ góp phần nâng cao an ninh năng lượng, tăng khả năng chống chịu của hệ thống điện và mở ra các cơ hội mới cho hoạt động mua bán điện xuyên biên giới.

Tính cấp thiết của vấn đề càng gia tăng sau khi xung đột tại Iran làm dấy lên những lo ngại mới về nguồn cung nhiên liệu hóa thạch và biến động giá năng lượng.

Đông Nam Á hiện có gần 700 triệu dân và là một trong những thị trường năng lượng tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Theo dự báo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu năng lượng của khu vực có thể tăng hơn 60% vào năm 2040 nếu các xu hướng hiện nay tiếp tục duy trì.

Trong khi đó, nhu cầu điện từ trí tuệ nhân tạo (AI), các trung tâm dữ liệu, xe điện (EV) và các khu công nghiệp xanh đang tạo ra áp lực chưa từng có lên hệ thống điện.

Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách ngày càng coi hạ tầng lưới điện và kết nối năng lượng khu vực là những ưu tiên chiến lược, thay vì chỉ là những vấn đề kỹ thuật mang tính hỗ trợ.

Sau nhiều thập kỷ thảo luận, Dự án Lưới điện ASEAN đang có những bước tiến đáng kể khi các quốc gia trong khu vực tìm cách cân bằng giữa nhu cầu điện tăng mạnh và các mục tiêu giảm phát thải carbon đầy tham vọng.

Một dự án đã đi vào vận hành là Dự án Tích hợp Điện lực Lào - Thái Lan - Malaysia - Singapore (LTMS), cho phép nguồn điện tái tạo sản xuất tại Lào được truyền tải qua nhiều quốc gia thông qua các đường dây liên kết hiện có.

Trong cuộc phỏng vấn gần đây, ông Muhamad Nazri Pazil, Giám đốc cấp cao phụ trách chiến lược, pháp lý và phát triển bền vững của Tập đoàn Điện lực Quốc gia Malaysia (TNB), đánh giá LTMS là một cột mốc quan trọng, chứng minh tính khả thi của hoạt động giao dịch điện khu vực, đồng thời góp phần tăng cường an ninh năng lượng.

Bên cạnh đó, nhiều dự án kết nối khác cũng đang được nghiên cứu, bao gồm tuyến liên kết điện Việt Nam - Malaysia - Singapore; tuyến Sarawak - Bán đảo Malaysia - Singapore; và các dự án nâng cấp kết nối truyền tải điện giữa Malaysia, Thái Lan và Singapore.

Theo ông Nazri, những dự án này sẽ cho phép các quốc gia giàu tiềm năng năng lượng tái tạo như Lào với thủy điện hay Việt Nam với điện gió xuất khẩu điện sang các thị trường có nhu cầu lớn hơn như Malaysia và Singapore.

Các chuyên gia nhận định hoạt động mua bán điện xuyên biên giới sẽ giúp các quốc gia cân đối cung - cầu hiệu quả hơn khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng. Tuy nhiên, mục tiêu xây dựng một hệ thống lưới điện khu vực thực sự tích hợp vẫn còn khá xa.

Báo cáo của BMI công bố hồi tháng 3 cho thấy cơ chế quản trị của APG đang dần được củng cố, bao gồm việc xây dựng khung hợp tác khu vực cho hạ tầng cáp ngầm liên kết điện và hài hòa các tiêu chuẩn pháp lý, thương mại cũng như kỹ thuật giữa các quốc gia thành viên.

Tuy nhiên, thương mại điện xuyên biên giới vẫn phụ thuộc rất lớn vào sự đồng thuận chính trị, tính ổn định của khung pháp lý và các khoản đầu tư hạ tầng dài hạn - những yếu tố hiện vẫn chưa đồng đều trong toàn khu vực.

Khi quá trình chuyển đổi năng lượng bước sang giai đoạn mới, rào cản lớn nhất không còn là xây dựng các nhà máy điện tái tạo, mà là tích hợp các nguồn điện mặt trời và điện gió vốn có tính biến động cao vào hệ thống điện được thiết kế từ trước cho các nhà máy nhiệt điện tập trung.

Tại Malaysia, điện mặt trời hiện chiếm phần lớn công suất năng lượng tái tạo mới được bổ sung tại khu vực Bán đảo Malaysia, với khoảng 5,1 GW đã được lắp đặt. Đồng thời, nước này cũng đang nghiên cứu các công nghệ mới như hydro, lưu trữ năng lượng bằng pin và thu giữ carbon.

Các dự án điện mặt trời nổi tại Penang đang được triển khai nhằm gia tăng sản lượng năng lượng tái tạo, trong khi bang Sarawak đang hướng tới trở thành trung tâm sản xuất hydro thông qua hợp tác với Nhật Bản và Hàn Quốc.

Theo các chuyên gia trong ngành, thách thức lớn nhất là làm thế nào để tích hợp các nguồn điện có tính biến động, đặc biệt là điện mặt trời, vào hệ thống lưới điện vốn được thiết kế cho mô hình phát điện tập trung và đồng bộ.

Nếu việc xây dựng các dự án năng lượng tái tạo đã khó khăn, thì việc mở rộng hạ tầng lưới điện còn thách thức hơn nhiều. BMI ước tính Đông Nam Á cần ít nhất 100 tỷ USD đầu tư vào hệ thống truyền tải điện từ nay đến năm 2045 để hiện thực hóa Dự án Lưới điện ASEAN (APG). Tuy nhiên, các cam kết tài chính hiện tại vẫn còn thiếu hụt đáng kể.

Theo BMI, các dự án hạ tầng xuyên biên giới, đặc biệt là hệ thống cáp điện ngầm cao áp dưới biển, đòi hỏi chi phí rất lớn và liên quan đến những cấu trúc sở hữu phức tạp, cơ chế giá truyền tải cũng như quy trình phê duyệt pháp lý trải dài trên nhiều quốc gia.

Ông Patrick Lee, Tổng Giám đốc phụ trách Singapore, ASEAN và Nam Á của Ngân hàng Standard Chartered (StanChart), cho biết nền kinh tế xanh của ASEAN có thể đạt quy mô 430 tỷ USD vào năm 2030, nhưng khu vực hiện vẫn gặp khó khăn trong việc hấp thụ nguồn vốn đầu tư.

Khoảng 35% tổng vốn đầu tư xanh đã được công bố vẫn chưa được giải ngân hoặc triển khai thực tế. Mức chênh lệch này cao hơn nhiều khu vực khác trên thế giới.

Trong một cuộc phỏng vấn riêng với The Business Times, bà Kim-See Lim, Giám đốc đầu tư của Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á (AIIB), phụ trách khách hàng khu vực công tại Nam Á (trừ Afghanistan và Pakistan), Đông Nam Á, các đảo Thái Bình Dương và châu Phi cận Sahara, cho rằng sự rõ ràng trong chính sách là yếu tố then chốt để thu hút đầu tư vào các dự án chuyển đổi năng lượng.

AIIB đã hợp tác với nhiều tổ chức tài chính địa phương nhằm hỗ trợ các khoản đầu tư bền vững, bao gồm các dự án chuyển đổi năng lượng, giao thông xanh và hạ tầng số.

Tuy nhiên, bà Lim lưu ý rằng nhiều công nghệ như hydro, thu giữ carbon, lưu trữ năng lượng bằng pin và số hóa lưới điện vẫn đang ở giai đoạn triển khai tương đối sơ khai. “Đây chính là lĩnh vực mà các ngân hàng phát triển đa phương có thể đóng vai trò xúc tác với mục tiêu tạo ra thị trường để thu hút nguồn vốn đó”, bà nói.

Áp lực nâng cấp hệ thống lưới điện đang trở nên cấp bách hơn khi nhu cầu điện tăng tốc mạnh mẽ. Các trung tâm dữ liệu, hạ tầng xe điện và các khu công nghiệp xanh được dự báo sẽ tạo thêm hơn 100 terawatt-giờ nhu cầu điện mới trên toàn khu vực vào năm 2030.

Theo ông Max Koh, chuyên gia phân tích của RHB Research, trong khi nhu cầu điện từ lĩnh vực sản xuất truyền thống vẫn tương đối trầm lắng, sự gia tăng của các ứng dụng AI và làn sóng đầu tư vào trung tâm dữ liệu đang tạo ra một nguồn cầu điện mang tính cấu trúc mới cho nền kinh tế. Đây vừa là thách thức vừa là cơ hội.

Một mặt, mức tiêu thụ điện tăng mạnh có nguy cơ vượt quá khả năng đáp ứng của hạ tầng hiện tại, làm suy giảm năng lực cạnh tranh và cản trở các nỗ lực giảm phát thải carbon. Mặt khác, đây cũng có thể là nguồn cầu dài hạn đủ lớn để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư, từ đó thúc đẩy các dự án năng lượng tái tạo và đầu tư vào hạ tầng lưới điện.

“Để hiện thực hóa tiềm năng đó, điều kiện tiên quyết là phải phát triển được một hệ thống lưới điện đủ mạnh và đáng tin cậy”, ông Koh nhấn mạnh.

Theo ông, đầu tư vào Dự án Lưới điện ASEAN sẽ là đòn bẩy quan trọng để khai mở tiềm năng của khu vực, thông qua việc kết nối các quốc gia thành viên bằng các đường dây liên kết xuyên biên giới, đồng thời đưa nguồn năng lượng tái tạo tới các trung tâm tiêu thụ điện lớn.

Ông Lee cho rằng nếu triển khai thành công Dự án Lưới điện ASEAN, ASEAN có thể huy động thêm khoảng 70 tỷ USD vốn đầu tư vào năng lượng sạch và hạ tầng lưới điện vào năm 2030, qua đó mở rộng đáng kể quy mô của nền kinh tế xanh trong khu vực.

Cẩm Anh