Kinh tế thế giới

Trong khi các hoạt động thám hiểm không gian, sứ mệnh Mặt Trăng, các vụ phóng tên lửa và đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất lịch sử liên tục chiếm sóng truyền thông trong cuộc đua không gian của phương Tây, thì Đông Nam Á lại đang tìm thấy giá trị của không gian ở một nơi gần Trái Đất hơn rất nhiều.

Khi SpaceX của Elon Musk chuẩn bị niêm yết với đợt IPO kỷ lục trị giá 75 tỷ USD, sự tham gia của khu vực tư nhân Đông Nam Á vào cuộc đua không gian ngày càng gắn chặt với dữ liệu quan sát Trái Đất (EO) - nguồn dữ liệu giúp các tổ chức đưa ra quyết định hiệu quả hơn.

Việc ngày càng ứng dụng dữ liệu EO trong cả khu vực công và tư được kỳ vọng sẽ mang lại cú hích lớn cho nền kinh tế khu vực. Deloitte ước tính ngành công nghiệp quan sát Trái Đất có thể đóng góp thêm 100 tỷ USD vào GDP của Đông Nam Á vào năm 2030.

Ông Richard Pang, Phó Chủ tịch cấp cao phụ trách các dự án không gian của Marsh, cho biết: “Trong vài năm qua, chúng ta đã chứng kiến rất nhiều vệ tinh mới được phóng lên. Hiện nay, phía trên đầu chúng ta có vô số hình ảnh đang được ghi lại. Hàng triệu bức ảnh đã được thu thập.”

Động lực phát triển do chính phủ dẫn dắt đang gia tăng trên toàn khu vực, và năm 2026 được xem là một dấu mốc quan trọng đối với ngành không gian Đông Nam Á.

Singapore đã thành lập Cơ quan Không gian Quốc gia Singapore (NSAS) vào ngày 1/4 với nhiệm vụ xây dựng hệ sinh thái không gian trong nước, đồng thời điều phối các hoạt động và khuôn khổ pháp lý liên quan.

Indonesia dự kiến phóng vệ tinh Nusantara Earth Observation-1 (NEO-1), vệ tinh quan sát Trái Đất tiên tiến nhất của nước này từ trước đến nay, vào cuối năm 2026. Được trang bị camera đa phổ và độ phân giải cao, vệ tinh sẽ hỗ trợ nhiều ứng dụng như phát hiện cháy rừng, giám sát núi lửa và quản lý môi trường.

Philippines cũng đang chuẩn bị phóng vệ tinh Multispectral Unit for Land Assessment (MULA) trong quý IV/2026. Vệ tinh này có khả năng chụp ảnh toàn bộ lãnh thổ quốc gia chỉ trong một lần bay qua mỗi ngày.

Trong khi đó, Trung tâm Vũ trụ Quốc gia Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phóng vệ tinh quan sát Trái Đất sử dụng công nghệ radar đầu tiên vào năm 2027.

Làn sóng hoạt động sôi động này phản ánh sự hồi sinh mạnh mẽ hơn của ngành công nghiệp không gian. “Trước đây, nhiều người xem vệ tinh như những ‘con khủng long’ lỗi thời. Chúng đã tồn tại từ thời cuộc đua không gian những năm 1950-1960. Nhưng SpaceX đã thổi luồng sinh khí mới và khiến vệ tinh trở nên hấp dẫn trở lại”, ông Pang nhận xét.

Tuy nhiên, theo ông Pang, xu hướng quan trọng nhất hiện nay không hẳn nằm ở bản thân các vệ tinh.

Khác với các chòm vệ tinh nổi tiếng như Starlink của SpaceX hay Spacesail của Trung Quốc, chủ yếu phục vụ viễn thông và kết nối Internet, sự tham gia của Đông Nam Á vào cuộc đua không gian đang ngày càng xoay quanh việc khai thác dữ liệu quan sát Trái Đất từ các vệ tinh quỹ đạo thấp.

Nhờ sự kết hợp giữa các vệ tinh do chính phủ và doanh nghiệp vận hành, các tổ chức hiện có thể tiếp cận lượng lớn dữ liệu EO với nhiều mức độ phân giải và dải phổ khác nhau.

Phần lớn dữ liệu này được thu thập từ các vệ tinh quỹ đạo thấp (LEO), hoạt động ở độ cao từ 450 đến 1.000 km so với bề mặt Trái Đất. Nhờ khoảng cách gần hơn, các vệ tinh có thể ghi lại hình ảnh chi tiết và truyền dữ liệu về mặt đất với tốc độ cao.

Các chuyên gia cho biết những vệ tinh này đang tạo ra dòng dữ liệu ngày càng lớn, có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, logistics, giám sát khí hậu và an ninh hàng hải.

Bên cạnh lĩnh vực “thượng nguồn” là phóng vệ tinh để thu thập hình ảnh, lĩnh vực “hạ nguồn” gồm phân tích và khai thác dữ liệu sẽ tiếp tục là mảng phát triển mạnh trong những năm tới.

Các chuyên gia tin rằng giá trị của những dữ liệu này sẽ ngày càng gia tăng, đặc biệt trong việc giám sát các khu vực rộng lớn tại những quốc gia quần đảo như Indonesia và Philippines, hoặc theo dõi tàu thuyền trên các tuyến hàng hải nhộn nhịp như eo biển Malacca.

Theo ông Chong Yang Chan, Giám đốc điều hành khu vực châu Á của nền tảng tích hợp dữ liệu Qlik, tác động của dữ liệu EO vượt xa ngành hàng không vũ trụ truyền thống.

“Các lĩnh vực kỹ thuật, sản xuất điện tử, vận hành công nghiệp, bảo hiểm và chuỗi cung ứng khu vực đều có thể hưởng lợi”, ông nói thêm; đồng thời cho biết ngày càng nhiều doanh nghiệp tư nhân đang chủ động tích hợp dữ liệu EO vào quy trình kinh doanh thay vì xem đây chỉ là một công nghệ mới lạ.

Một trong những ví dụ rõ nét nhất là ngành nông nghiệp Đông Nam Á, nơi các đơn vị sản xuất có thể sử dụng dữ liệu vệ tinh để theo dõi sức khỏe cây trồng, giám sát thời tiết và tối ưu hóa sản lượng trên diện tích lớn.

Tại Philippines, các sáng kiến do chính phủ dẫn dắt đang được thử nghiệm cho mục đích thương mại, chẳng hạn dự án DigitalAgri ra mắt năm 2024 nhằm sử dụng ảnh vệ tinh thương mại để giám sát cây trồng và tối ưu hóa việc đưa nông sản ra thị trường.

Tuy nhiên, lợi ích của dữ liệu tích hợp không chỉ giới hạn ở nông nghiệp. Các doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi cung ứng đang có cơ hội hưởng lợi khi các đơn vị logistics và thương mại ngày càng dựa vào hình ảnh vệ tinh để đưa ra quyết định.

Ông Chong cho biết doanh nghiệp Đông Nam Á thường phải đối mặt với nhiều trở ngại trong chuỗi cung ứng và hạ tầng, từ ùn tắc giao thông, tắc nghẽn tuyến hàng hải, thời tiết bất lợi, thiếu ổn định về năng lượng cho tới gián đoạn từ các nhà cung cấp đầu nguồn.

Trong lĩnh vực sản xuất, dữ liệu vệ tinh có thể giúp tăng khả năng quan sát các tuyến vận tải và mạng lưới chuỗi cung ứng. “Chỉ cần chênh lệch vài giờ cũng có thể tạo ra tác động tài chính đáng kể. Sự thay đổi thực sự nằm ở việc rút ngắn khoảng thời gian từ lúc xuất hiện tín hiệu đến lúc đưa ra quyết định”, ông Chong lưu ý.

Ngay cả những ngành không trực tiếp tham gia chuỗi cung ứng cũng có thể hưởng lợi. Chẳng hạn, các công ty bảo hiểm đang bắt đầu sử dụng ảnh vệ tinh để định giá rủi ro chính xác hơn, như theo dõi khả năng tàu biển đi chệch khỏi lộ trình đã định.

Khi các chính phủ Đông Nam Á thúc đẩy phát triển hệ sinh thái không gian trong nước, các chuyên gia đều đồng thuận rằng hợp tác khu vực sẽ đóng vai trò then chốt, bởi mỗi quốc gia đều có những thế mạnh và hạn chế riêng.

Indonesia với đặc điểm là quốc gia quần đảo tạo ra thị trường lý tưởng cho nhiều dự án không gian nhằm khai thác giá trị kinh tế. Trong khi đó, các quốc gia như Việt Nam cũng đang tích cực mở rộng năng lực quan sát Trái Đất. Việt Nam đã khánh thành cơ sở Trung tâm Vũ trụ Quốc gia trị giá 266 triệu USD vào tháng 3/2026 nhằm phát triển hạ tầng và công nghệ dữ liệu vệ tinh.

Ông Sergei Alekseev, nhà sáng lập startup công nghệ truyền thông vệ tinh Voxtellar có trụ sở tại Singapore, cho biết ông chọn Singapore để khởi nghiệp nhờ môi trường kinh doanh cởi mở và lợi thế sử dụng tiếng Anh tại trung tâm Đông Nam Á.

Theo ông, những tín hiệu rõ ràng về sự cởi mở trong chính sách quản lý từ các cơ quan như NSAS có ý nghĩa rất lớn đối với thành công của các startup.

Đối với Đông Nam Á, không gian giờ đây đã trở thành một thực tế mang tính ứng dụng đối với cả chính phủ và doanh nghiệp, thay vì chỉ là vùng đất chưa được khám phá dành cho các sứ mệnh chinh phục.

Cẩm Anh