Doanh nghiệp

Nền kinh tế xanh Đông Nam Á đã mở rộng quy mô lên 290 tỷ USD và đang trên đà đạt 430 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng 8-9% mỗi năm. Tuy nhiên, khoảng cách hơn 35% đã xuất hiện giữa tổng chi phí đầu tư xanh dài hạn được công bố và thực tế triển khai trên toàn chuỗi giá trị ngành điện và xe điện (EV) trong khu vực - một tín hiệu mang tính cấu trúc cho thấy nền kinh tế xanh đang đối mặt với bài toán chuyển đổi vốn, chứ không phải thiếu hụt nguồn vốn.

Đây là kết quả từ Báo cáo Kinh tế Xanh khu vực Đông Nam Á 2026: Phép tính mới, vừa được công bố bởi Bain & Company và ngân hàng Standard Chartered.

Báo cáo cho thấy việc triển khai vốn không còn chỉ được định hướng bởi mục tiêu về khí hậu đơn thuần nữa. An ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và năng lực triển khai thực tế hiện được cân nhắc ngang nhau trong phép tính xác định các dòng vốn đầu tư. Vì thế, dòng vốn đang chuyển dịch mạnh vào các lĩnh vực có sự tương đồng chặt chẽ giữa nhu cầu thương mại, chính sách và mức độ sẵn sàng về cơ sở hạ tầng, đồng thời bị đình trệ tại những nơi chưa đạt được điều đó. Trong khoảng 540 tỷ USD chi phí đầu tư xanh dài hạn được công bố trong chuỗi giá trị ngành điện và xe điện của Đông Nam Á từ nay đến năm 2030, chỉ có khoảng 315 tỷ USD được đánh giá có lộ trình triển khai khả thi trong điều kiện hiện tại.

"Quá trình chuyển đổi này đang tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các quốc gia và doanh nghiệp dẫn đầu với những bên tụt lại phía sau theo những cách mà chỉ riêng mục tiêu về khí hậu đơn thuần không còn đủ để thu hẹp sự chênh lệch này. Vốn đang chảy đến những nơi hội tụ nhu cầu thương mại, an ninh năng lượng và các chính sách thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng, đồng thời bị chững lại tại những nơi thiếu bất kỳ một trong ba yếu tố này, ngay cả khi các mục tiêu vẫn rất tham vọng. Đó chính là phép tính mới. Đông Nam Á có 24 đến 36 tháng để tìm ra câu trả lời đúng, với 80 tỷ USD chi phí đầu tư xanh dài hạn bổ sung đang được cân nhắc." - Ông Dale Hardcastle, Đối tác tại Bain & Company cho biết.

Việc theo dõi dòng vốn mang lại bức tranh rõ nét nhất về những nơi nền kinh tế xanh đang tăng trưởng, những nơi quá trình chuyển đổi đang gặp trở ngại, và những yếu tố cần thiết để thu hẹp khoảng cách này. Trong khoảng 40 tỷ USD chi phí đầu tư xanh dài hạn được triển khai hàng năm tại Đông Nam Á giai đoạn 2021 - 2025, khoảng 80% tập trung vào hai lĩnh vực: điện và lưới điện (khoảng 20 tỷ USD, tương đương 50%) và chuỗi giá trị xe điện (khoảng 11 tỷ USD, tương đương 30%), ở các phân khúc có nhu cầu thực tế và tính khả thi thương mại rõ ràng như vận tải và khu công nghiệp xanh. Đặc biệt, mức độ phổ cập xe điện đã tăng nhanh hơn 1,5 đến 2 lần so với các dự báo trước đây.

Tỷ lệ hủy bỏ dự án phản ánh rõ những điểm đứt gãy trong sự đồng bộ giữa các yếu tố. Khoảng 50 - 60% các dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia đã bị hủy bỏ trong giai đoạn 2021 - 2025 do các rào cản mang tính hệ thống bao gồm cấu trúc PPA không rõ ràng, thủ tục cấp phép và quy định đấu nối lưới điện. Tỷ lệ hủy đầu tư vào niken và pin đã lên tới 40- 50%. Những trường hợp này chỉ ra một vấn đề chuyển đổi mang tính hệ thống ở các phân khúc mà nhu cầu thương mại, mức độ sẵn sàng về cơ sở hạ tầng và sự rõ ràng về chính sách vẫn chưa thực sự đồng bộ.

Gỡ điểm nghẽn lưới điện để thúc đẩy đầu tư xanh

Báo cáo cũng cho thấy, việc hiện thực hóa toàn bộ tiềm năng triển khai vốn xanh tại Đông Nam Á phụ thuộc vào sự phát triển của một hệ thống lưới điện mạnh mẽ, tuy nhiên việc đầu tư vào lưới điện đang tăng chậm hơn nhu cầu thực tế. Đầu tư vào truyền tải và phân phối điện đã giảm 3% trong giai đoạn 2015–2025, dù nhu cầu năng lượng tăng khoảng 5% mỗi năm.

Nhu cầu điện mới từ các trung tâm dữ liệu, xe điện và khu công nghiệp xanh có thể trở thành chất xúc tác quan trọng thúc đẩy tiến trình này. Trong ba đến bốn năm tới, Đông Nam Á được dự báo sẽ hấp thụ hơn 100 Terawatt-giờ nhu cầu điện mới từ các nguồn này — tương đương hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư cam kết. Việc rút ngắn thời gian cấp điện cho các nhu cầu chiến lược sẽ là chìa khóa để thu hút dòng vốn đầu tư mới này.

Thực tế, theo khảo sát của Bain đối với các nhà vận hành trung tâm dữ liệu và các nhà cung cấp điện toán quy mô siêu lớn trong khu vực, 90% cho biết sự chậm trễ trong việc đấu nối lưới điện là trở ngại lớn nhất, và đa số xác nhận sẵn sàng trả thêm phí để đảm bảo tiến độ. Đồng thời, hầu hết các nhà vận hành trung tâm dữ liệu đều ưu tiên tìm kiếm nguồn điện xanh khi nguồn cung có sẵn.

Việc tháo gỡ những nút thắt mang tính hệ thống này có thể giúp thu hẹp khoảng cách triển khai năng lượng sạch. Thời gian là yếu tố đặc biệt quan trọng - mỗi hợp đồng cung ứng khí đốt hoặc nhiệt điện dài hạn đều sẽ khiến điện xanh khó thay thế các nguồn năng lượng này hơn trong tương lai, và nhiều nhà vận hành trung tâm dữ liệu đang chấp nhận sử dụng nguồn điện khí hoặc nhiệt điện tạm thời thay vì chờ nguồn điện sạch theo kịp nhu cầu. Mỗi gigawatt từ nhiên liệu hóa thạch được ký kết trên hợp đồng hôm nay đều thu hẹp cơ hội cho điện xanh thay thế, đặc biệt với các thỏa thuận dài hạn kéo dài đến tận những năm 2030.

Nắm bắt giá trị, không chỉ khối lượng

Hiện có bốn quốc gia Đông Nam Á nằm trong top 15 thị trường xe điện toàn cầu dựa theo doanh số xe mới. Tuy nhiên, 70% giá trị của chuỗi xe điện bốn bánh vẫn đang chảy ra ngoài khu vực. Ngoài ra, Đông Nam Á chỉ nắm giữ được dưới 2% sản lượng xe điện và pin toàn cầu. Các quyết định liên quan đến nền tảng và nhà cung cấp đang được hoàn tất trong giai đoạn 2026 - 2028 sẽ quyết định liệu khu vực có thể giữ lại tổng giá trị lợi nhuận hay không. Đông Nam Á đối mặt với nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ quy mô lớn nhưng chỉ là nhà lắp ráp với biên độ lợi nhuận thấp trong một chuỗi giá trị mà khu vực không thực sự sở hữu.

Việc thu hẹp khoảng cách triển khai chi phí đầu tư xanh dài hạn trong lĩnh vực điện, lưới điện và xe điện có thể mở khóa thêm 80 tỷ USD vào năm 2030, tương đương mức tăng 25% so với kịch bản cơ sở. Các cơ chế được thiết kế nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi, bao gồm mô hình tài chính hỗn hợp, tín chỉ chuyển đổi và cơ chế mua sắm năng lượng sạch của doanh nghiệp, đóng vai trò thiết yếu và cần được nhân rộng ở quy mô lớn hơn. Thách thức hiện không nằm nhiều ở bản thân các công cụ mà ở hệ sinh thái hỗ trợ xung quanh: những dự án tiên phong cần khung chính sách phù hợp, cơ chế cam kết đầu ra đủ điều kiện huy động vốn và sự sẵn sàng về cơ sở hạ tầng hội tụ cùng một lúc, tại cùng một địa điểm, với cùng nhóm đối tác. Nhiệm vụ phía trước không chỉ là triển khai thêm nguồn vốn mang tính xúc tác hơn, mà còn là thúc đẩy sự đồng bộ cần thiết để tăng tốc cho quá trình chuyển đổi.

Bà Chow Wan Thonh, Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Đầu tư, Singapore và ASEAN của Standard Chartered, cho biết: "Cơ hội cho nền kinh tế xanh của Đông Nam Á là rất lớn, nhưng để nắm bắt cơ hội đó đòi hỏi phải có sự đồng bộ hóa giữa chính sách, cơ sở hạ tầng và tài chính với tốc độ đủ nhanh. Là một ngân hàng quốc tế có sự hiện diện mạnh mẽ tại hầu hết các thị trường ASEAN, chúng tôi cam kết huy động 300 tỷ USD tài chính bền vững trên toàn cầu tới năm 2030. Ưu tiên của chúng tôi là đồng hành cùng khách hàng trong hành trình chuyển đổi này thông qua huy động vốn, cấu trúc các giải pháp có khả năng huy động vốn và tạo điều kiện cho các cơ hội xuyên biên giới nhằm thúc đẩy quá trình triển khai".

Bảo Lam