Kiến nghị

Thời gian qua, nhiều doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu trên cả nước liên tục phản ánh khó khăn, gửi đơn kiến nghị đến các cơ quan Trung ương. Đây không còn là câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống phân phối hạ nguồn đang chịu áp lực lớn từ một cơ chế chưa thật sự phù hợp với nguyên tắc của kinh tế thị trường.

Trong chuỗi cung ứng xăng dầu, doanh nghiệp bán lẻ là khâu trực tiếp phục vụ người dân và nền kinh tế. Họ phải đầu tư cơ sở vật chất, đất đai dài hạn, duy trì nhân sự phục vụ liên tục, thực hiện hóa đơn điện tử từng lần bán, đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về phòng cháy, chữa cháy và nhiều nghĩa vụ quản lý khác. Tuy nhiên, trong khi chi phí ngày càng tăng, quyền quyết định giá bán lại không thuộc về doanh nghiệp bán lẻ.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là doanh nghiệp bán lẻ vẫn kinh doanh trong cơ chế phụ thuộc vào chiết khấu. Khi toàn bộ nguồn thu để bù đắp chi phí và tạo lợi nhuận phụ thuộc vào mức chiết khấu do doanh nghiệp đầu mối hoặc thương nhân phân phối quyết định, quan hệ mua bán bình đẳng dễ bị biến thành quan hệ phụ thuộc.

Trong điều kiện thị trường biến động, chiết khấu có thể bị cắt giảm xuống rất thấp, thậm chí bằng 0 đồng/lít. Khi đó, doanh nghiệp bán lẻ phải bán dưới giá thành, thua lỗ kéo dài nhưng vẫn phải duy trì hoạt động để bảo đảm nguồn cung và giữ hệ thống kinh doanh.

Một pháp nhân độc lập, có vốn riêng, hạch toán riêng, tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh nhưng lại không có quyền quyết định giá bán là điều không phù hợp với nguyên tắc của nền kinh tế thị trường. Đây cũng là nguyên nhân khiến tình trạng kiến nghị, khiếu nại của doanh nghiệp bán lẻ kéo dài trong nhiều năm qua.

Muốn giải quyết tận gốc bất cập này, Nghị định mới cần mạnh dạn chuyển từ tư duy quản lý theo cơ chế phụ thuộc sang tư duy thị trường, trong đó từng chủ thể được xác lập rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm kinh doanh của mình.

Trước hết, cần bãi bỏ cơ chế doanh nghiệp bán lẻ kinh doanh phụ thuộc vào chiết khấu. Chiết khấu không thể tiếp tục là công cụ quyết định sự sống còn của doanh nghiệp bán lẻ. Nếu còn duy trì cơ chế này, những mâu thuẫn giữa doanh nghiệp đầu mối, thương nhân phân phối (có nhiều của hàng xăng dầu) và doanh nghiệp bán lẻ sẽ còn tiếp tục tái diễn.

Giải pháp căn cơ là tách bạch rõ khâu bán buôn và khâu bán lẻ. Doanh nghiệp đầu mối chỉ nên quyết định giá bán buôn theo hợp đồng thương mại. Trên cơ sở giá bán buôn đó, doanh nghiệp bán lẻ được quyền tự xác định giá bán lẻ phù hợp với chi phí thực tế, điều kiện kinh doanh và mức lợi nhuận hợp lý của mình.

Có thể hình dung doanh nghiệp đầu mối như một “chợ bán buôn”, còn doanh nghiệp bán lẻ là chủ thể mua hàng để bán lại cho người tiêu dùng. Khi đã mua hàng theo giá bán buôn, doanh nghiệp bán lẻ phải được quyền quyết định giá bán ra. Đây là nguyên tắc đang được áp dụng đối với hầu hết các loại hàng hóa khác trên thị trường.

Nếu vẫn để doanh nghiệp đầu mối vừa quyết định giá bán buôn, vừa có quyền chi phối hoặc khống chế giá bán lẻ tối đa, thì quyền tự định giá của doanh nghiệp bán lẻ chỉ còn mang tính hình thức. Khi đó, doanh nghiệp đầu mối hoàn toàn có thể đưa giá bán buôn lên sát giá bán lẻ, làm mất biên lợi nhuận của doanh nghiệp bán lẻ. Cơ chế mới nếu vận hành như vậy thì bản chất sẽ không khác gì so với những bất cập hiện nay.

Vai trò của Nhà nước không phải là quyết định giá bán của từng cửa hàng, mà là xây dựng khung pháp lý minh bạch, giám sát cạnh tranh, kiểm tra chất lượng, xử lý nghiêm các hành vi đầu cơ, thông đồng, thao túng giá hoặc cạnh tranh không lành mạnh. Nhà nước chỉ nên can thiệp bằng công cụ điều tiết vĩ mô trong những trường hợp thật sự cần thiết nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Cùng với đó, cần tiếp tục giảm cơ chế xin – cho trong quản lý kinh doanh xăng dầu. Việc cấp phép doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối nên được nghiên cứu phân cấp mạnh hơn cho địa phương, thay vì tập trung quá nhiều tại cơ quan trung ương. Cơ quan quản lý nhà nước cần tập trung vào xây dựng thể chế, ban hành tiêu chuẩn, thanh tra, kiểm tra và giám sát việc tuân thủ pháp luật, thay vì can thiệp quá sâu vào hoạt động kinh doanh thường xuyên của doanh nghiệp.

Thực tiễn cũng cho thấy, nhiều doanh nghiệp bán lẻ không thể dễ dàng ngừng bán dù kinh doanh thua lỗ. Phần lớn đã đầu tư lớn vào đất đai, cơ sở vật chất, thiết bị và còn chịu áp lực vốn vay ngân hàng. Nếu ngừng hoạt động, doanh nghiệp có nguy cơ mất khả năng xoay vòng vốn, bị thu hồi hạn mức tín dụng, thậm chí bị xử lý tài sản bảo đảm. Vì vậy, việc nhiều cửa hàng vẫn còn hoạt động không có nghĩa là cơ chế hiện hành đang ổn định, mà nhiều trường hợp chỉ là sự cầm cự để bảo toàn hệ thống.

Từ góc độ thực tiễn hơn 20 năm hoạt động trong lĩnh vực xăng dầu, tôi cho rằng cốt lõi của vấn đề không nằm ở việc ban hành thêm bao nhiêu nghị định, mà nằm ở cơ chế hình thành giá và phân bổ quyền kinh doanh giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Một nghị định chỉ thật sự thành công khi tạo ra được cơ chế vận hành ổn định, minh bạch, trong đó các chủ thể tham gia thị trường tự cân bằng lợi ích thông qua cạnh tranh bình đẳng, thay vì phải để họ bị phụ thuộc theo sự ban phát và liên tục dựa vào đơn thư kiến nghị để xử lý mâu thuẫn.

Vì vậy, sửa đổi Nghị định kinh doanh xăng dầu lần này cần hướng đến hai điểm cốt lõi: Bãi bỏ cơ chế bán lẻ phụ thuộc vào chiết khấu; trao quyền tự định giá bán lẻ cho doanh nghiệp bán lẻ trên cơ sở giá bán buôn.

Một thị trường không thể vận hành bền vững nếu một mắt xích phải tồn tại bằng sự phụ thuộc vào mắt xích khác. Do đó, mục tiêu lớn nhất của lần sửa đổi Nghị định này không chỉ là tháo gỡ khó khăn trước mắt cho doanh nghiệp bán lẻ, mà là xây dựng một cơ chế trong đó doanh nghiệp bán buôn và doanh nghiệp bán lẻ đều là những chủ thể độc lập, bình đẳng trước pháp luật và cùng cạnh tranh theo đúng quy luật của kinh tế thị trường.

Khi giải quyết được gốc rễ đó, những tranh chấp, kiến nghị và bất ổn của thị trường xăng dầu mới có thể được xử lý một cách căn cơ, tạo nền tảng cho một thị trường minh bạch, ổn định và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

(*) Giám đốc Công Ty TNHH MTV Bội Ngọc

TS Giang Chấn Tây (*)