Nghiên cứu - Trao đổi
Khơi nguồn lực doanh nghiệp Nhà nước: Cần đổi mới mô hình quản lý
Để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao hiệu quả doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn mới, đủ sức cạnh tranh quốc tế và dẫn dắt nền kinh tế thông qua tái cơ cấu, không ít ý kiến cho rằng, cần đổi mới mô hình quản lý.
Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/01/2026 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50 doanh nghiệp Nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ một đến ba doanh nghiệp Nhà nước thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Đồng thời yêu cầu 100% doanh nghiệp Nhà nước thực hiện quản trị hiện đại trên nền tảng số và 100% tập đoàn, tổng công ty Nhà nước áp dụng các nguyên tắc quản trị của OECD.
Để hiện thực hóa mục tiêu đã nêu, tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước được cho là một trong những giải pháp cần thiết, tuy nhiên, tiến trình này được cho vẫn còn nhiều hạn chế khi kết quả, tiến độ thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn Nhà nước giai đoạn 2022-2025 còn chậm, không đạt kế hoạch đề ra.
Số liệu thống kê từ Bộ Tài chính cho thấy, đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.
Nguyên nhân chủ yếu được cho xuất phát từ quy định về phân công, phân cấp chưa đủ mạnh; cơ quan đại diện chủ sở hữu Nhà nước còn trực tiếp quyết định nhiều vấn đề thuộc lĩnh vực quản trị kinh doanh của doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước; công tác chuẩn bị cổ phần hóa, thoái vốn chưa tốt…
Trong bối cảnh đó, để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao hiệu quả doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn mới, đủ sức cạnh tranh quốc tế và dẫn dắt nền kinh tế thông qua tái cơ cấu, không ít ý kiến cho rằng, cần đổi mới mô hình quản lý.
Chia sẻ tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” vừa qua, GS TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân bày tỏ, tiến trình tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước đang bước vào giai đoạn mới với yêu cầu thay đổi không chỉ về mô hình tổ chức mà cả tư duy quản trị.
Theo GS TS Hoàng Văn Cường, tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị, mục tiêu không còn là sắp xếp, thu hẹp quy mô hay xử lý những tồn tại trong quá khứ, mà hướng đến xây dựng khu vực doanh nghiệp Nhà nước hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế. Định hướng này đặt ra yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào việc cổ phần hóa hay thoái vốn.
Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý Nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.
“Trong thời gian qua, việc một cơ quan vừa thực hiện chức năng quản lý Nhà nước, vừa đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp đã tạo ra tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, làm giảm tính minh bạch và hạn chế tính chủ động của doanh nghiệp.
Vì vậy, cần xây dựng mô hình quản trị mới, trong đó cơ quan quản lý Nhà nước tập trung hoạch định chính sách, còn hoạt động đầu tư và quản lý vốn được giao cho tổ chức chuyên trách vận hành theo cơ chế thị trường”, GS TS Hoàng Văn Cường chia sẻ.
Để nâng cao hiệu quả quản trị, GS TS Hoàng Văn Cường đề xuất phân loại doanh nghiệp Nhà nước thành 3 nhóm, bao gồm:
Thứ nhất, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực thiết yếu mà Nhà nước cần trực tiếp nắm giữ nhằm bảo đảm ổn định chính trị và an ninh quốc gia.
Thứ hai, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công hoặc hoạt động trong lĩnh vực thị trường chưa đủ hấp dẫn đối với khu vực tư nhân. Với nhóm này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo cơ chế, tạo động lực để thu hút doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia.
Thứ ba, các doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế thị trường, trong đó vốn Nhà nước được sử dụng như công cụ đầu tư chiến lược nhằm hỗ trợ các ngành, lĩnh vực có tiềm năng phát triển.
Ngoài ra, các bộ, ngành cần giữ vai trò xây dựng chính sách, định hướng phát triển, còn các tổ chức như Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước hoặc các quỹ đầu tư chuyên trách sẽ trực tiếp vận hành nguồn vốn theo nguyên tắc thị trường. Mô hình này được kỳ vọng sẽ giảm dần sự can thiệp hành chính vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời phát huy hiệu quả của cả chính sách và nguồn lực đầu tư.
Theo GS TS Hoàng Văn Cường, việc chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, cùng với việc phân định rõ chức năng quản lý và đầu tư vốn, sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp Nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn mới.
Đồng quan điểm, một số chuyên gia cũng cho rằng, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới, cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước. Trong đó, tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp Nhà nước và khu vực kinh tế Nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW về vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp Nhà nước.
Và để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai; nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế; chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường.