Xu hướng trỗi dậy của các "pháo đài" kinh tế ở châu Á

Ngày nay, khi một trật tự địa chính trị đầy biến động đang hình thành, các chính phủ đang xem sự phụ thuộc vào nước ngoài là mối đe dọa.

Theo Abishur Prakash, nhà sáng lập The Geopolitical Business, một công ty tư vấn chiến lược có trụ sở tại Toronto, mục tiêu mới của các quốc gia hiện nay là xây dựng những “pháo đài” kinh tế có khả năng chống chịu các cú sốc địa chính trị tiếp theo bằng cách tự sản xuất những hàng hóa thiết yếu nhất.

Châu Á đang ở trung tâm của tư duy xây dựng “pháo đài” kinh tế này. Vào tháng 2/2027, Nhật Bản dự kiến tiến hành thử nghiệm khai thác các khoáng sản đất hiếm, như yttrium, từ đáy Thái Bình Dương nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng trong nước vẫn hoạt động ngay cả khi Bắc Kinh sử dụng hoạt động xuất khẩu làm công cụ gây sức ép.

Dù là sản xuất hay năng lượng, mục tiêu của các quốc gia là để duy trì hoạt động của nền kinh tế bất kể những biến động địa chính trị nào xảy ra.

Nhật Bản không phải là trường hợp duy nhất. Lào muốn trở thành trung tâm năng lượng sạch và logistics mà Đông Nam Á có thể dựa vào khi khủng hoảng xảy ra. Singapore đặt mục tiêu đến năm 2035 tự cung ứng 30% nhu cầu protein và 20% nhu cầu chất xơ.

Ấn Độ cho phép Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất lưu trữ 30 triệu thùng dầu trong các kho dự trữ chiến lược, tăng gấp sáu lần mức hiện tại.

Trong khi đó, Hàn Quốc đang đẩy nhanh dự án “K-Cloud”, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo (AI) tự chủ, từ chip bán dẫn đến các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).

Ông Prakash cho biết, trong nhiều thập niên, các quốc gia theo đuổi hội nhập để bảo đảm an toàn cho nền kinh tế. Người ta tin rằng không quốc gia nào muốn đối đầu nếu điều đó có nguy cơ làm gián đoạn thương mại và đầu tư. Căng thẳng tại Ukraine đã phá vỡ logic này.

Giờ đây, ngày càng nhiều người tin rằng an ninh kinh tế phải được bảo đảm bằng cách giảm phụ thuộc và thu hẹp liên kết, thay vì tăng cường hội nhập. Nỗi lo là những hàng hóa và dịch vụ thiết yếu có thể trở thành con tin của các cuộc đối đầu địa chính trị. Giải pháp duy nhất, theo tư duy này, là tự bảo đảm nguồn cung ngay bên trong biên giới của “pháo đài”.

Ngay cả việc đứng cùng phe về địa chính trị cũng không bảo đảm một quốc gia sẽ được tiếp cận nguồn cung. Điều này thể hiện qua tuyên bố của Mỹ rằng những dòng chip tiên tiến nhất của nước này chỉ dành cho thị trường Mỹ, không cung cấp cho bất kỳ nơi nào khác.

"Cuộc đua hiện nay là xây dựng các dây chuyền công nghiệp, cơ sở hạ tầng và kho dự trữ mới để duy trì sự ổn định trong một thế giới ngày càng bất ổn", ông Prakash chỉ ra.

Sự trỗi dậy của các "pháo đài" kinh tế đang đảo ngược những nguyên tắc định hình trật tự kinh tế toàn cầu kể từ năm 1945. Trước hết, dòng vốn có nguy cơ bị giữ lại trong biên giới quốc gia khi các chính phủ yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài đóng góp vào việc củng cố “pháo đài” kinh tế.

Ông Prakash đánh giá, một hệ quả khác là sự nổi lên của khái niệm “kinh tế học địa chính trị”. Theo đó, các chính phủ nhìn nhận thương mại, sản xuất, công nghệ và kết nối thông qua lăng kính an toàn về địa chính trị, thay vì hiệu quả kinh tế. Pháo đài càng lớn, các quyết định kinh tế càng có xu hướng bị chi phối bởi những tính toán địa chính trị.

Xu hướng này có thể làm thay đổi mục đích của hoạt động sản xuất, khi ngày càng nhiều hàng hóa được tạo ra để đáp ứng nhu cầu chiến lược của các quốc gia, thay vì chỉ phục vụ nhu cầu thị trường.

Nhật Bản đã bắt đầu đi theo hướng này. Chính phủ nước này đang xem xét trợ cấp để duy trì năng lực sản xuất dự phòng đối với máy bay không người lái và đạn dược.

Mặc dù vậy, ông Prakash cho rằng, không phải quốc gia nào cũng tin rằng xây dựng một nền kinh tế "pháo đài" là lựa chọn tốt nhất.

Trong nhiều thập niên, tư duy xây dựng nền kinh tế "pháo đài" thường chỉ xuất hiện ở những quốc gia bị trừng phạt hoặc cô lập. Ngày nay, đây lại được xem là giải pháp của những quốc gia bất an và thiếu niềm tin vào môi trường quốc tế.

Quá trình tái định hình nền kinh tế tại châu Á cho thấy một niềm tin đang ngày càng lan rộng: thế giới đã bước vào một giai đoạn xung đột toàn cầu kéo dài, nhưng chưa ai biết khi nào giai đoạn đó sẽ kết thúc.

Các quốc gia cho rằng nếu không có một tấm lá chắn kinh tế, họ sớm muộn cũng sẽ phải đối mặt với nguy cơ xung đột hoặc bị các đối thủ khống chế nguồn cung.

Tuy nhiên, trong cuộc chạy đua bảo vệ thị trường của mình, các chính phủ có nguy cơ biến chính nỗi lo đó thành hiện thực. Những pháo đài được dựng lên để giúp các quốc gia tồn tại trong một thế giới bất ổn có thể lại khiến một nền kinh tế toàn cầu phân mảnh. Và khi thế giới đã rơi vào tình thế đó, có lẽ sẽ có rất ít quốc gia sẵn sàng phá bỏ những bức tường mà chính mình đã dựng lên.