Phát triển công nghiệp văn hóa: Chọn đúng lõi, dồn đúng nguồn lực

Tham gia thảo luận, góp ý dự thảo luật, đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai đặt câu hỏi: “Chúng ta đang ở đâu? Dự thảo đã xử lý trúng cái lõi chưa? Và cần dồn nguồn lực vào đâu, như thế nào?”

Nhìn thẳng vào thực tế, đại biểu nhìn nhận, bức tranh công nghiệp văn hóa Việt Nam hiện nay đã có “mầm”, có những “điểm cực” đột phá rất đáng tự hào, nhưng chưa thể gọi là một “ngành” công nghiệp hoàn chỉnh.

“Minh chứng rõ nét là sự bùng nổ của thị trường, game Việt đã vươn lên vị trí thứ hai thế giới với 4,9 tỷ lượt tải; doanh thu phòng vé chạm mốc gần 5.600 tỷ đồng với sự dẫn đầu áp đảo của phim nội địa; các concert âm nhạc của nghệ sĩ Việt liên tục lấp đầy các sân vận động lớn.

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang đó là những lỗ hổng mang tính cấu trúc: 95% lượt tải game đến từ nước ngoài; hoạt động tín dụng dựa trên tài sản trí tuệ gần như đóng băng; tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn nhức nhối, trở thành rủi ro thương mại lớn đối với các đối tác quốc tế”, đại biểu bày tỏ.

Theo đại biểu, chúng ta có người sáng tạo, có khán giả, nhưng lại thiếu cái lõi để biến sáng tạo ấy thành tài sản thương mại. Đó chính là: bảo hộ bản quyền, tài chính cho tài sản trí tuệ và mạng lưới kênh phân phối.

Phân tích cụ thể vào các điều khoản dự thảo đề xuất, đại biểu Lê Hoàng Anh đánh giá, nội dung còn mang tính dàn trải. Chính sách hiện vẫn cào bằng cho cả 10 nhóm ngành. Dù báo cáo tiếp thu khẳng định sẽ dồn lực vào ngành mũi nhọn, nhưng thực tế cả 37 điều luật chưa chỉ đích danh được ngành nào làm đầu tàu kéo theo cả nền kinh tế sáng tạo.

Đại biểu nhấn mạnh, “ưu tiên tất cả tức là không ưu tiên gì cả”, luật đang rơi vào tình trạng “dày ở thủ tục” khi thiết kế tới hơn 10 cửa đánh giá, công nhận và gần 40 lần giao văn bản dưới luật quy định chi tiết. Trong khi đó, phần cốt lõi nhất là tài chính cho sáng tạo lại rất mỏng. Báo cáo cho thấy, khoản chi ngân sách dự kiến lớn nhất (hơn 9.000 tỷ đồng) lại dồn vào hạ tầng kết nối các cụm, khu nơi mỗi đồng ngân sách chỉ kích hoạt được 1,5 đồng vốn xã hội, mức đòn bẩy thấp nhất.

Để gỡ nút thắt nguồn lực, đại biểu kiến nghị bổ sung vào Điều 5 cơ chế lựa chọn lĩnh vực trọng điểm theo chu kỳ 5 năm (tối đa 3 đến 4 lĩnh vực), có đánh giá hiệu quả định kỳ.

“Trước mắt, cần dồn toàn lực vào 3 mũi nhọn dẫn đường: Trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh và phim truyền hình; âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn và công nghiệp sự kiện.

Song song đó, nguồn lực hỗ trợ phải dịch chuyển từ việc “rót vốn xây hạ tầng gạch đá” sang “bảo hộ tài chính cho sản phẩm trí tuệ”, hỗ trợ theo chi phí thực tế và thanh toán sau khi có sản phẩm đầu ra được thị trường đón nhận. Đồng thời, cần trao công cụ hành pháp mạnh mẽ hơn để bảo vệ bản quyền: chặn tên miền lậu trong vài phút thay vì vài ngày, cắt dòng tiền quảng cáo và kênh thanh toán của các nền tảng vi phạm”, đại biểu đề xuất.

Cùng với vấn đề đã nêu, cảnh báo về nguy cơ trục lợi chính sách nếu luật tạo ra những ưu đãi đất đai, thuế khóa quá lớn nhưng thiếu hàng rào kỹ thuật, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng, nếu một khu tổ hợp công nghiệp sáng tạo không được quy định tỷ lệ diện tích dành cho hoạt động sáng tạo tối thiểu, sẽ rất dễ biến tướng thành “các dự án bất động sản khoác áo văn hóa”.

Đặc biệt, nhắc đến hai di sản văn hóa thế giới trên mảnh đất Gia Lai là Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và Nghệ thuật Bài Chòi, đại biểu bày tỏ, các nghệ nhân giữ hồn di sản không cần thêm một mảnh đất ưu đãi. Họ cần câu chuyện của mình được kể một cách tự hào trong một bộ phim, vang lên trong một ca khúc, sống động trong một tựa game thế giới và được trả tiền bản quyền xứng đáng. Luật này thành công không phải ở số lượng khu công nghiệp văn hóa được mọc lên, mà là khi người làm sáng tạo Việt Nam sống đàng hoàng được bằng nghề, và bản sắc Việt tự tin bước ra trường quốc tế.

Đồng quan điểm, tham gia góp ý, đại biểu Trịnh Xuân An, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai cũng cho rằng, đây là một đạo luật “vừa khó lại vừa dễ”. Dễ ở chỗ ai cũng có thể nói về văn hóa, nhưng khó là làm sao biến văn hóa thành hoạt động kinh tế thực chất, đáp ứng kỳ vọng đóng góp 7% GDP vào năm 2030.

Theo đại biểu, một trong những nút thắt lớn nhất của dự thảo luật lần này là nguy cơ chồng chéo thể chế. Phạm vi điều chỉnh của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa liên quan trực tiếp đến hơn 10 đạo luật hiện hành (như Luật Điện ảnh, Luật Quảng cáo, Luật Di sản văn hóa, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Đầu tư...) cùng các chương trình mục tiêu quốc gia.

“Nếu chúng ta không định vị rõ tính đặc thù và cơ chế liên ngành, luật sẽ bị phân tán, giẫm chân lên các quy định khác. Đơn cử, cơ chế hỗ trợ tài chính, đầu tư từ Điều 29 đến Điều 34 của dự thảo hiện vẫn phải dẫn chiếu, phụ thuộc vào quy trình của các luật chuyên ngành khác thì tính khả thi sẽ rất thấp”, đại biểu phân tích.

Từ đó, đại biểu kiến nghị thu hẹp khoản 1 Điều 1 theo hướng: Luật chỉ quy định cơ chế mang tính liên ngành và chính sách thực sự đặc thù; đồng thời phải bổ sung điều khoản về áp dụng pháp luật, ưu tiên áp dụng đạo luật này để tạo hành lang thông thoáng cho đầu tư văn hóa.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị chỉnh sửa khái niệm tại khoản 1 Điều 2. Không nên áp đặt máy móc rằng một sản phẩm công nghiệp văn hóa bắt buộc phải hội đủ cả yếu tố công nghệ hay đăng ký sở hữu trí tuệ, bởi những sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo, giàu bản sắc hoàn toàn có thể chinh phục thị trường bằng giá trị đôi bàn tay và khối óc sáng tạo thuần túy.