Phát triển công nghiệp văn hóa: Cân nhắc hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sáng tạo
Để bảo đảm điều kiện phát triển sản phẩm và nguồn lực duy trì, góp ý dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, một số ý kiến cho rằng, cần cân nhắc hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sáng tạo, gắn phát triển với gìn giữ và truyền dạy di sản.
Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được xây dựng với bố cục gồm 8 chương, 39 điều, tập trung vào 6 nhóm chính trọng tâm nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng, Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cùng các kết luận, chỉ đạo có liên quan.

Được cho là giải pháp cần thiết, tạo khung pháp lý thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, tuy nhiên, bên cạnh những điểm tích cực, bảo đảm điều kiện phát triển sản phẩm và nguồn lực duy trì, góp ý dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, một số ý kiến cho rằng, cần cân nhắc hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sáng tạo, gắn phát triển với gìn giữ và truyền dạy di sản.
Tham gia góp ý xây dựng và hoàn thiện dự thảo luật, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa đề nghị hoàn thiện căn cứ xét hỗ trợ đối với sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm; đồng thời cụ thể hóa cơ chế đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, bảo đảm người sáng tạo có điều kiện phát triển sản phẩm và cộng đồng có nguồn lực duy trì, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Cụ thể, với Điều 21 dự thảo luật, ghi nhận việc mở rộng chính sách hỗ trợ từ truyền dạy, bồi dưỡng đến thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam, tuy nhiên, đại biểu cho rằng, cần làm rõ căn cứ xét hỗ trợ đối với những sản phẩm chưa hoàn chỉnh, đang trong quá trình sáng tạo.
Dẫn ví dụ từ thực tiễn, đại biểu kiến nghị, bổ sung tại Điều 21 quy định ba căn cứ xét hỗ trợ bồi dưỡng đối với sản phẩm còn đang thử nghiệm, bao gồm: Kỹ năng cần bổ sung, tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học.

Đối với Điều 11 và Điều 28, đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, tạo nguồn lực ổn định để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
“Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Nhờ sự kiên trì truyền dạy của các nghệ nhân, trong đó có nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch tại phường Xoan An Thái, đến năm 2017, khi Hát Xoan được chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ khả năng truyền dạy cho thế hệ sau”, đại biểu dẫn chứng.
Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa cơ chế địa phương đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy và người học. Kết quả không chỉ được đánh giá qua số lớp đã mở mà còn phải căn cứ vào các bài hát, kỹ thuật người học thực sự làm chủ và được chính cộng đồng phường hát, làng nghề đánh giá.
Đối với các dự án xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị, doanh nghiệp phải nộp thỏa thuận với cộng đồng chủ thể cùng hồ sơ xin hỗ trợ. Thỏa thuận cần xác định rõ phạm vi, hình thức khai thác, người đại diện do cộng đồng lựa chọn; đồng thời quy định cụ thể cách tính phần doanh thu dành cho truyền nghề, người nhận và mục đích sử dụng để cộng đồng có thể giám sát.
Bên cạnh yêu cầu bảo vệ quyền lợi cộng đồng và gìn giữ di sản, bày tỏ nhất trí với dự thảo khi đã có sự chuyển dịch căn bản về tư duy, xác định văn hóa là ngành kinh tế mũi nhọn trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa sáng tạo văn hóa, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, tham gia góp ý, đại biểu Phạm Anh Tuấn, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình cho rằng, cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tự do sáng tạo và yêu cầu bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.
“Làm thế nào để giải phóng tối đa sức sáng tạo nhưng vẫn giữ vững ranh giới, ngăn ngừa nguy cơ xuyên tạc lịch sử, làm méo mó bản sắc dân tộc trong cơ chế thị trường. Nếu quản lý quá chặt sẽ bóp nghẹt sáng tạo, khiến sản phẩm trong nước thiếu đột phá; ngược lại, nếu buông lỏng để thị trường tự điều tiết có thể dẫn đến thương mại hóa, bóp méo lịch sử, ảnh hưởng đến an ninh tư tưởng và lòng tự tôn dân tộc”, đại biểu bày tỏ.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 7 quy định nghiêm cấm lợi dụng hoạt động công nghiệp văn hóa để xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận truyền thống cách mạng, xúc phạm biểu tượng quốc gia, làm méo mó di sản văn hóa cốt lõi.
Đồng thời, theo đại biểu, cần phân định rõ giữa hư cấu nghệ thuật và hành vi cố ý xuyên tạc; bổ sung vào khoản 4 Điều 2 nguyên tắc bảo đảm quyền hư cấu nghệ thuật trong khai thác, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa nhưng không được làm sai lệch bản chất sự kiện lịch sử, công trạng tiền nhân, bôi nhọ anh hùng dân tộc, dung tục hóa lễ nghi hoặc xâm phạm chủ quyền lãnh thổ.
Cùng với các nội dung đã nêu, góp ý Điều 23, đại biểu đề nghị, cần quy định Hội đồng chuyên gia đánh giá sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm có thành phần liên ngành, gồm đại diện cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu lịch sử, chuyên gia văn hóa độc lập và chuyên gia sáng tạo nghệ thuật, bảo đảm thẩm định khách quan, khoa học, tôn trọng quyền sáng tạo, tránh áp đặt hành chính một chiều.
Về các chính sách ưu đãi tại Điều 30 và Thẻ văn hóa quốc gia tại Điều 28, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc sàng lọc, sử dụng chính sách tài chính làm công cụ điều tiết thị trường, chú trọng ưu tiên nguồn lực cao nhất cho các dự án trân trọng giá trị văn hóa truyền thống, có cố vấn khoa học nghiêm túc, kết hợp hài hòa giữa lịch sử và sáng tạo đương đại. Qua đó, khuyến khích doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm, chủ động tham vấn chuyên gia lịch sử ngay từ khâu xây dựng ý tưởng, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.
Bài: Gia Nguyễn - Ảnh: Quốc Tuấn