diendandoanhnghiep.vn

Nghiên cứu - Trao đổi

Không để lợi thế dữ liệu trở thành rào cản cạnh tranh

Yến Nhung thực hiện

Việc nhận diện sức mạnh thị trường trong môi trường số cần vượt ra ngoài tiêu chí thị phần, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát phù hợp để ngăn chặn hành vi lạm dụng lợi thế nền tảng và bảo đảm cạnh tranh công bằng.

nguyen ngoc quyen
TS Nguyễn Ngọc Quyên, Khoa Pháp luật Kinh tế, Trường Đại học Luật Hà Nội

Đây là chia sẻ của TS Nguyễn Ngọc Quyên, Khoa Pháp luật Kinh tế, Trường Đại học Luật Hà Nội với Diễn đàn Doanh nghiệp.

Bà đánh giá thế nào về việc Luật Cạnh tranh (sửa đổi) bổ sung các yếu tố như dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới, chi phí chuyển đổi và hệ sinh thái để xác định vị trí thống lĩnh thị trường?

Tôi đánh giá đây là bước điều chỉnh cần thiết và đúng hướng. Thực ra, Luật Cạnh tranh 2018 đã cho phép xác định vị trí thống lĩnh dựa trên sức mạnh thị trường đáng kể chứ không chỉ dựa vào ngưỡng thị phần 30%, nhưng các yếu tố được liệt kê vẫn chủ yếu phản ánh kinh tế truyền thống.

Trong môi trường số, thị phần thường không cho thấy đúng sức mạnh thực tế, vì nhiều dịch vụ được cung cấp miễn phí, nền tảng phục vụ nhiều nhóm khách hàng cùng lúc và thị phần có thể biến động rất nhanh. Sức mạnh của một nền tảng nằm ở lượng dữ liệu nó nắm giữ, ở việc người dùng khó rời bỏ nó đến mức nào và ở khả năng hệ sinh thái giữ chân người dùng. Luật hóa các yếu tố này giúp cơ quan cạnh tranh có căn cứ pháp lý rõ ràng hơn khi đánh giá các nền tảng số.

Tuy nhiên, việc nhận diện có chính xác hơn hay không còn phụ thuộc nhiều vào khâu hướng dẫn và thực thi. Đây đều là những tiêu chí khó định lượng. Văn bản hướng dẫn cần làm rõ cách đánh giá từng yếu tố, nguồn số liệu được sử dụng và cách kết hợp các yếu tố với nhau. Đồng thời, cần giữ nguyên tắc đánh giá theo từng vụ việc, bởi một doanh nghiệp có nhiều dữ liệu hay có hệ sinh thái rộng không mặc nhiên là doanh nghiệp có sức mạnh thị trường đáng kể.

Khi một nền tảng số vừa cung cấp dịch vụ, vừa đóng vai trò trung gian kết nối người bán với người mua, điều này có thể tạo ra những bất bình đẳng cạnh tranh nào, thưa bà?

Khi nền tảng vừa làm trung gian vừa trực tiếp kinh doanh, họ ở vị trí vừa đặt ra luật chơi vừa tham gia cuộc chơi. Nền tảng nhìn thấy toàn bộ dữ liệu về doanh số, giá bán, hành vi mua sắm và mức độ quan tâm của khách hàng đối với từng sản phẩm, trong khi mỗi người bán chỉ thấy phần dữ liệu của mình. Sự chênh lệch thông tin này có thể dẫn đến ba dạng bất bình đẳng.

Thứ nhất, nền tảng dùng dữ liệu của người bán để nhận biết sản phẩm bán chạy rồi tung ra sản phẩm cạnh tranh.

Thứ hai, nền tảng ưu tiên hiển thị, xếp hạng sản phẩm, dịch vụ của chính mình hoặc của đơn vị liên kết.

Thứ ba, nền tảng áp đặt điều kiện bất lợi như tăng phí, thay đổi điều khoản đơn phương hoặc buộc người bán sử dụng dịch vụ vận chuyển, thanh toán, quảng cáo trong cùng hệ sinh thái. Ở châu Âu, các vụ việc liên quan đến Google Shopping và Amazon là những ví dụ điển hình.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Họ phụ thuộc vào nền tảng để tiếp cận khách hàng nhưng khó chuyển sang kênh khác, vì đánh giá của khách hàng, lịch sử bán hàng và dữ liệu khách hàng đều gắn với nền tảng. Khi bị tăng phí hay bị giảm thứ hạng hiển thị, họ gần như không có khả năng thương lượng và thường ngại khiếu nại vì lo ảnh hưởng đến gian hàng. Về lâu dài, điều này làm giảm động lực đầu tư và đổi mới của chính những doanh nghiệp đang tạo nên sự đa dạng cho thị trường.

Theo bà, Việt Nam có nên nghiên cứu cơ chế kiểm soát riêng đối với những nền tảng số có vai trò chi phối thị trường, thay vì chỉ xử lý các hành vi vi phạm sau khi chúng xảy ra?

Theo tôi, Việt Nam nên nghiên cứu cơ chế này, nhưng cần đi từng bước. Cách xử lý sau khi vi phạm xảy ra có hạn chế rõ rệt trên thị trường số. Một vụ điều tra lạm dụng vị trí thống lĩnh thường kéo dài, trong khi thị trường số có thể nghiêng hẳn về một nền tảng trong thời gian ngắn. Khi có quyết định xử lý, đối thủ có thể đã rời khỏi thị trường và rất khó khôi phục lại cạnh tranh. Đây là lý do Liên minh châu Âu ban hành Đạo luật Thị trường số (DMA), Đức bổ sung Điều 19a vào Luật Chống hạn chế cạnh tranh và Nhật Bản ban hành luật riêng về cạnh tranh trong lĩnh vực phần mềm điện thoại thông minh.

nang-cao-nang-luc-canh-tranh-cua-doanh-nghiep-trong-giai-doan-chuyen-doi-so-2367b6d5cf16.jpg
Trong môi trường số, thị phần thường không cho thấy đúng sức mạnh thực tế, vì nhiều dịch vụ được cung cấp miễn phí, nền tảng phục vụ nhiều nhóm khách hàng cùng lúc và thị phần có thể biến động rất nhanh. Ảnh minh họa

Nếu xây dựng, cơ chế này chỉ nên áp dụng cho một số ít nền tảng thực sự lớn, được xác định bằng tiêu chí rõ ràng về doanh thu, số lượng người dùng và thời gian duy trì vị thế. Nghĩa vụ nên tập trung vào một số điểm cốt lõi: không tự ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của mình; không sử dụng dữ liệu không công khai của người bán để cạnh tranh với chính họ; bảo đảm khả năng chuyển dữ liệu cho người dùng và doanh nghiệp; minh bạch tiêu chí xếp hạng, biểu phí và thông báo trước khi thay đổi điều khoản; không ép buộc sử dụng dịch vụ đi kèm; thông báo các thương vụ mua lại doanh nghiệp công nghệ, kể cả khi giao dịch chưa đến ngưỡng thông báo tập trung kinh tế. Với ngưỡng áp dụng đủ cao, các doanh nghiệp công nghệ trong nước đang phát triển sẽ không phải gánh thêm chi phí tuân thủ.

Một trong những thách thức lớn khi kiểm soát cạnh tranh trên nền tảng số là các thuật toán, dữ liệu và mô hình kinh doanh thường phức tạp, khó nhận diện hành vi vi phạm, theo bà, cơ quan quản lý cạnh tranh cần được bổ sung những công cụ, năng lực và cơ chế phối hợp nào để thực thi hiệu quả các quy định mới?

Tôi cho rằng cần bổ sung trên các phương diện sau:

Về công cụ, cơ quan cạnh tranh cần có quyền yêu cầu nền tảng cung cấp thông tin về dữ liệu và cách vận hành thuật toán, có quy trình thu thập và giám định chứng cứ điện tử, có thể tiến hành nghiên cứu thị trường chuyên sâu đối với từng lĩnh vực số và áp dụng biện pháp tạm thời khi hành vi có nguy cơ gây thiệt hại khó khắc phục.

Về năng lực, cần đội ngũ chuyên gia về dữ liệu, công nghệ và kinh tế học, có thể tổ chức thành một đơn vị chuyên trách về thị trường số.
Về phối hợp, các vụ việc trên nền tảng số thường đan xen giữa cạnh tranh, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ người tiêu dùng và thương mại điện tử, vì vậy cần cơ chế chia sẻ thông tin và phối hợp xử lý giữa các cơ quan có liên quan. Với các nền tảng xuyên biên giới, hợp tác với cơ quan cạnh tranh nước ngoài, nhất là trong ASEAN, cũng rất quan trọng.

Để tránh kiểm soát quá mức, cần giữ cách tiếp cận dựa trên tác động. Quy mô lớn, nhiều dữ liệu hay thành công nhờ đổi mới tự thân không phải là vi phạm. Chỉ nên xử lý khi hành vi thực sự gây tác động hạn chế cạnh tranh, và doanh nghiệp phải có quyền chứng minh lý do chính đáng như bảo mật, an toàn hoặc lợi ích cho người tiêu dùng. Bên cạnh đó, hướng dẫn thực thi cần rõ ràng, công khai; cần có cơ chế đối thoại với doanh nghiệp và định kỳ rà soát quy định để điều chỉnh kịp thời khi thị trường thay đổi.

Trân trọng cảm ơn bà!

Yến Nhung thực hiện

Đọc tiếp