Sửa Luật Đất đai: Chuyển từ “bồi thường tài sản” sang “tái thiết cuộc sống”

Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã có 208 lượt ý kiến tại tổ cùng 32 ý kiến và 4 lượt tranh luận trực tiếp tại hội trường, dự thảo nhận được sự đồng thuận cao từ các đại biểu Quốc hội.

“Một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm lớn nhất của cử tri và nghị trường là công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Dự thảo luật đã bám sát tinh thần Hiến pháp và thể chế hóa triệt để Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương.

Trọng tâm của chính sách lần này là bước chuyển tư duy mang tính nhân văn sâu sắc: Chuyển từ việc “bồi thường thiệt hại tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”. Chính sách bồi thường không dừng lại ở việc chi trả tiền hay giao đất cơ học, mà phải bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng chia sẻ.

Bộ trưởng cho biết, dự thảo cũng thiết lập hành lang pháp lý chặt chẽ nhằm tránh việc lạm dụng thu hồi đất tràn lan, đồng thời không gây ách tắc cho việc triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Làm rõ kiến nghị của một số đại biểu về việc nhà đầu tư nộp tiền thuê đất một lần cho 50 năm xin chuyển sang nộp tiền hàng năm và hoàn trả lại tiền, Bộ trưởng cho hay, điều này không khả thi và xung đột nghiêm trọng với Luật Ngân sách Nhà nước. Luật Ngân sách được vận hành theo chu kỳ từng năm (từ ngày 01/01 đến 31/12). Tại nhiều địa phương, nguồn thu từ các dự án nộp tiền một lần lên tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng và đã được phân bổ vào các kế hoạch đầu tư công trung và dài hạn. Nếu đồng loạt hoàn trả ngân sách cho các chủ đầu tư, ngân sách địa phương sẽ rơi vào tình trạng mất cân đối nghiêm trọng.

Đối với số tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mà nhà đầu tư đã ứng trước, dự thảo luật đã quy định rõ, ngân sách nhà nước sẽ hoàn trả toàn bộ bằng hình thức khấu trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất; phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án; trường hợp dự án dừng hoạt động sẽ có cơ chế hoàn trả phần ứng trước thỏa đáng.

Về tài chính đất đai, theo Bộ trưởng, một điểm đổi mới căn bản trong dự thảo luật là tiếp tục khẳng định Nhà nước thống nhất quản lý và quyết định giá đất, nhưng bỏ cơ chế xác định “giá đất cụ thể” vốn phát sinh nhiều bất cập thời gian qua. Thay vào đó, giá đất sẽ được xác định căn cứ theo Bảng giá đất và Hệ số điều chỉnh giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành...

Riêng đối với các dự án lấn biển, cơ chế định giá tiếp tục thực hiện theo Nghị quyết của Quốc hội. Từ ngày 01/01/2028, phương pháp định giá đất trên toàn quốc sẽ vận hành đồng bộ theo quy định mới. Đáng chú ý, công tác tham mưu quản lý giá đất đã được bàn giao chính thức cho ngành Tài chính đảm nhiệm xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, tạo sự độc lập và minh bạch giữa khâu quản lý tài nguyên và thẩm định giá trị tài chính.

Liên quan đến việc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất để làm dự án nhà ở thương mại, Bộ trưởng cho rằng, đây nội dung có nhiều ý kiến tranh luận, Chính phủ đề xuất trước mắt tiếp tục thực hiện cơ chế thí điểm theo Nghị quyết của Quốc hội đến năm 2030 thay vì luật hóa ngay, nhằm bảo đảm tính thận trọng và kiểm soát rủi ro thị trường.

Cũng theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, đột phá lớn nhất trong công tác quản trị đất đai hiện đại được thể hiện qua tiến độ xây dựng Cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia và chuyển đổi số. Dự thảo luật quy định: Mỗi thửa đất trên phạm vi cả nước sẽ được gắn một mã số định danh duy nhất, làm cơ sở tham chiếu đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia khác.

Theo đó, cả nước hiện có khoảng 105 triệu thửa đất. Đến nay, ngành chức năng đã thu thập dữ liệu của hơn 70 triệu thửa, trong đó gần 44 triệu thửa đất đã được đối soát, làm sạch và kết nối liên thông thành công với dữ liệu dân cư của Bộ Công an. Dữ liệu này bảo đảm tuyệt đối 4 tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống” và đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn an ninh, an toàn mạng do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) kiểm tra, xác nhận.

“Hệ thống được cập nhật đều đặn hai lần mỗi ngày (vào lúc 8h sáng và 17h chiều). Khi cơ sở dữ liệu này hoàn thành toàn diện vào năm 2026, người dân khi thực hiện thủ tục hành chính sẽ không phải nộp thêm bất kỳ giấy tờ nào đã có trên hệ thống số hóa; cán bộ tiếp nhận không được phép yêu cầu bổ sung hồ sơ giấy.

Đồng thời, quy định về công chứng, chứng thực trong các giao dịch quyền sử dụng đất cũng được đề xuất giao Chính phủ quy định linh hoạt theo lộ trình chuyển đổi số, bám sát Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị: Giảm tối đa thủ tục phiền hà cho người dân nhưng vẫn bảo đảm an toàn pháp lý”, Bộ trưởng cho hay.

Bên cạnh đó, trước băn khoăn của đại biểu về việc phân cấp quản lý đất đai mạnh mẽ xuống cơ sở, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng khẳng định, sẽ rà soát kỹ lưỡng các điều kiện thực thi, đặc biệt là năng lực và nguồn lực của cấp xã. Đi kèm với phân quyền là cơ chế kiểm tra, giám sát, hướng dẫn chuyên môn chặt chẽ để cơ sở không bị quá tải hay làm sai quy định.

Dự thảo luật cũng đã chuẩn hóa lại việc phân loại đất thành 3 nhóm lớn: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất dự trữ phát triển. Kế hoạch sử dụng đất cấp xã được tinh gọn, lồng ghép vào quy hoạch chung để tránh chồng chéo, xung đột.

"Để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, cơ quan soạn thảo đang tích cực rà soát, đối chiếu dự thảo Luật Đất đai với Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi). Dự kiến khi luật được thông qua, Chính phủ sẽ chỉ ban hành 2 nghị định hướng dẫn thi hành cốt lõi (gồm 1 nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai nói chung và 1 nghị định chuyên biệt về giá đất do Bộ Tài chính chủ trì), bảo đảm luật sớm đi vào cuộc sống một cách thông suốt, minh bạch và hiệu quả", Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng bày tỏ.