Trước áp lực giá cả gia tăng, chi phí vay vốn cao và việc làm thiếu ổn định, tầng lớp trung lưu tại Đông Nam Á đang đối mặt với nguy cơ suy giảm sức mua và tụt xuống nhóm thu nhập thấp hơn.
Bảo vệ nhóm dân cư này không chỉ giúp ổn định đời sống hộ gia đình mà còn góp phần duy trì tiêu dùng, củng cố động lực tăng trưởng và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.
Tại Đông Nam Á, tầng lớp trung lưu đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế thông qua tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ. Đây là nhóm dân cư có khả năng chi trả cho nhiều loại sản phẩm, từ thực phẩm, nhiên liệu, nhà ở đến giáo dục, y tế và các dịch vụ khác, qua đó tạo nguồn cầu ổn định cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, khi giá cả tăng nhanh, chi phí sinh hoạt và lãi vay gia tăng trong khi thu nhập không theo kịp, các hộ gia đình trung lưu có xu hướng cắt giảm chi tiêu, trì hoãn những khoản mua sắm lớn và hạn chế sử dụng dịch vụ.
Nếu tình trạng này diễn ra trên diện rộng, sức cầu nội địa có thể suy yếu, ảnh hưởng đến doanh thu doanh nghiệp, hoạt động sản xuất và triển vọng tăng trưởng kinh tế.
Theo các chuyên gia, những cú sốc kinh tế gần đây cho thấy tầng lớp trung lưu có thể chịu tác động đáng kể nhưng chưa được bảo vệ đầy đủ bởi các hệ thống an sinh xã hội hiện hành.
Phần lớn chính sách hỗ trợ thường tập trung vào người nghèo và các nhóm dễ bị tổn thương nhất, trong khi những hộ gia đình có thu nhập cao hơn ngưỡng nghèo vẫn có thể gặp khó khăn khi đối mặt với biến động bất ngờ.
Đây là khoảng trống chính sách đáng lưu ý. Một gia đình có việc làm và thu nhập tương đối ổn định trong điều kiện bình thường vẫn có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng khó khăn khi mất việc, chi phí sinh hoạt tăng mạnh hoặc phát sinh các khoản chi lớn. Việc không thuộc diện được hỗ trợ thường xuyên cũng khiến những hộ gia đình này phải tự xoay xở trong giai đoạn thu nhập suy giảm.
Thách thức không chỉ nằm ở việc duy trì sức mua trước mắt mà còn ở nguy cơ một bộ phận tầng lớp trung lưu bị đẩy trở lại tình trạng nghèo đói. Điều này có thể làm suy giảm thành quả phát triển kinh tế, hạn chế khả năng tích lũy của các hộ gia đình và gia tăng áp lực lên hệ thống an sinh trong dài hạn.
Mức thu nhập không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng chống chịu của một gia đình. Tài sản tích lũy, dư nợ, bảo hiểm, tính ổn định của việc làm và khả năng tiếp cận các dịch vụ công đều ảnh hưởng đến mức độ dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế.
Đối với Đông Nam Á, những khác biệt về cơ cấu việc làm, mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, giá lương thực và khả năng tiếp cận bảo hiểm khiến rủi ro của tầng lớp trung lưu không giống nhau giữa các quốc gia.
Vì vậy, chính sách bảo vệ nhóm dân cư này cần được thiết kế phù hợp với điều kiện kinh tế và đặc điểm xã hội của từng nước, thay vì áp dụng một mô hình chung.
Nhiều ý kiến cho rằng, bảo vệ tầng lớp trung lưu không nhất thiết đồng nghĩa với việc xây dựng một chương trình trợ cấp riêng biệt hoặc hỗ trợ trực tiếp trên diện rộng.
Một hướng tiếp cận hiệu quả hơn là nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ công có chất lượng với chi phí hợp lý, qua đó giảm gánh nặng tài chính cho các hộ gia đình.
Giao thông công cộng, giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu nếu được cung cấp với mức chi phí phù hợp sẽ giúp người dân hạn chế sự phụ thuộc vào các dịch vụ tư nhân đắt đỏ. Khi các khoản chi cố định được kiểm soát, hộ gia đình có thêm nguồn lực để tiết kiệm, đầu tư cho giáo dục, nâng cao kỹ năng và duy trì tiêu dùng.
Bên cạnh đó, hệ thống an sinh cần linh hoạt hơn để có thể mở rộng hỗ trợ khi nền kinh tế gặp khó khăn. Các cơ chế xác định đối tượng thụ hưởng rõ ràng, dữ liệu hộ gia đình đầy đủ và quy trình triển khai nhanh chóng sẽ giúp chính phủ kịp thời hỗ trợ những gia đình vốn không thuộc diện nghèo nhưng đột ngột mất khả năng tự bảo đảm cuộc sống.
Việc củng cố bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và các chính sách bảo đảm thu nhập khi về già cũng có ý nghĩa quan trọng. Những cơ chế này không chỉ giúp các hộ gia đình ứng phó với rủi ro mà còn hạn chế nhu cầu cắt giảm mạnh chi tiêu mỗi khi xuất hiện biến động bất lợi.
Việt Nam là một ví dụ về cách các chính sách có phạm vi tác động rộng có thể hỗ trợ nhóm thu nhập trung bình. Những biện pháp như giảm thuế giá trị gia tăng, miễn học phí tại các trường công lập và điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh trong thuế thu nhập cá nhân có thể góp phần giảm chi phí sinh hoạt, cải thiện thu nhập khả dụng và hỗ trợ sức mua của người dân.
