Thấy gì từ dịch chuyển xuất khẩu của Trung Quốc?

Ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng sau khi đã bão hòa ở các thị trường phát triển, Trung Quốc đang hướng sự cạnh tranh sang các nền kinh tế đang phát triển, gây sức ép lên những ngành công nghiệp còn non trẻ và thu hẹp cơ hội công nghiệp hóa của các quốc gia này.

Tuy nhiên, cơ cấu xuất khẩu của Trung Quốc đã thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Tỷ trọng hàng hóa trung gian, bao gồm linh kiện và bán thành phẩm phục vụ sản xuất đã tăng từ khoảng 42% năm 2017 lên 46% vào năm 2023.

Trong khi đó, tỷ trọng hàng tiêu dùng giảm từ khoảng 36% xuống còn 33%, còn hàng hóa tư liệu sản xuất duy trì ở mức khoảng 20%. Điều này cho thấy Trung Quốc ngày càng đóng vai trò là nhà cung cấp đầu vào cho hoạt động sản xuất của các quốc gia khác, thay vì chỉ tập trung xuất khẩu hàng tiêu dùng cuối cùng.

Nếu xét ở lĩnh vực được cho là cạnh tranh gay gắt nhất là hàng tiêu dùng thâm dụng lao động, bức tranh cũng không hoàn toàn giống như những lo ngại đang được nêu ra. Nếu Trung Quốc thực sự chiếm lĩnh không gian xuất khẩu của các nước khác, thị phần của nước này lẽ ra phải tiếp tục duy trì hoặc gia tăng. Thế nhưng, điều ngược lại đang diễn ra.

Thị phần xuất khẩu hàng may mặc của Trung Quốc trên thị trường toàn cầu đã giảm xuống dưới 30% vào năm 2024, trong khi khoảng một thập kỷ trước con số này từng vượt 40%.

Ngành giày dép cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Thị phần của Trung Quốc giảm dần, trong khi Indonesia và Ấn Độ lại mở rộng vị thế. Điều đó cho thấy Trung Quốc đang từng bước chuyển dịch sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn, đồng thời mở ra thêm dư địa phát triển cho những nền kinh tế có mức thu nhập thấp hơn.

Thay vì xuất khẩu để cạnh tranh trực tiếp với các nhà sản xuất ở Nam bán cầu, Trung Quốc ngày càng cung cấp nhiều hơn những yếu tố đầu vào giúp các ngành công nghiệp tại những quốc gia này phát triển. Theo báo cáo của Oxford Economics, gần một nửa kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc hiện là hàng hóa trung gian gồm linh kiện và nguyên liệu phục vụ sản xuất tại các nước khác, thay vì sản phẩm hoàn chỉnh dành cho người tiêu dùng.

Đông Nam Á là một ví dụ điển hình. Dữ liệu hải quan trong 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy xuất khẩu hàng hóa trung gian của Trung Quốc sang các nước ASEAN tăng 24,5% so với cùng kỳ, đạt 2.860 tỷ nhân dân tệ.

Những nguyên liệu và linh kiện này giúp các doanh nghiệp lắp ráp điện tử tại Việt Nam, các nhà sản xuất phụ tùng ô tô ở Thái Lan hay doanh nghiệp đóng gói chip tại Malaysia sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm mang thương hiệu của chính họ. Có thể hình dung đây là một chuỗi liên kết sản xuất ngày càng chặt chẽ, trong đó Trung Quốc cung cấp "đầu vào", còn ASEAN đảm nhiệm khâu sản xuất và chế biến.

Vai trò này không chỉ thể hiện ở linh kiện mà còn ở hàng hóa tư liệu sản xuất. Trong nhiều thập kỷ, chi phí đầu tư máy móc, thiết bị luôn là một trong những rào cản lớn nhất đối với tiến trình công nghiệp hóa của các nước đang phát triển. Hiện nay, máy móc công nghiệp do Trung Quốc sản xuất có mức giá cạnh tranh hơn đáng kể, giúp nhiều doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận hơn.

Hàng hóa tư liệu sản xuất hiện chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu của Trung Quốc sang các nền kinh tế đang phát triển. Thông qua nguồn vốn, máy móc và thiết bị, Trung Quốc đang góp phần mở rộng năng lực sản xuất tại nhiều quốc gia Nam bán cầu.

Theo cách nhìn này, Trung Quốc dần trở thành một "cỗ máy nền tảng" của quá trình công nghiệp hóa, giúp lan tỏa công nghệ và năng lực sản xuất theo cách mà nhiều chương trình hỗ trợ phát triển trước đây chưa làm được.

Một trong những lập luận thường được đưa ra là việc nhiều nước đang phát triển phải chịu thâm hụt thương mại với Trung Quốc. Điều này là đúng, nhưng nếu nhìn vào cơ cấu nhập khẩu thì câu chuyện lại khác.

Đơn cử như Việt Nam, thâm hụt thương mại với Trung Quốc năm 2025 vào khoảng 115 tỷ USD. Tuy nhiên, hơn một nửa kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc là máy tính, thiết bị điện tử, máy móc và các loại tư liệu sản xuất. Điều đó cho thấy phần lớn khoản nhập siêu này thực chất là chi phí đầu tư cho quá trình công nghiệp hóa và mở rộng năng lực sản xuất.

Tại Ấn Độ, trong năm tài chính 2025-2026, nhập khẩu từ Trung Quốc đạt 131,6 tỷ USD, chiếm 16% tổng kim ngạch nhập khẩu. Dữ liệu từ Global Trade Research Initiative cho thấy, khoảng 82,6 tỷ USD, tương đương gần 2/3 giá trị nhập khẩu từ Trung Quốc, tập trung vào bốn nhóm hàng chính gồm điện tử, máy móc, máy tính và hóa chất hữu cơ.

Trong khi đó, Thái Lan nhập khẩu hơn 100 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc trong năm 2025, trong đó máy móc, thiết bị điện và máy tính chiếm tỷ trọng đáng kể. Văn phòng Kinh tế Công nghiệp Thái Lan cho biết, trong quý III/2025, nhập khẩu hàng hóa tư liệu sản xuất tăng 25,5%, còn nguyên liệu và hàng hóa trung gian tăng 14,3% so với cùng kỳ năm trước.

Rõ ràng, hàng hóa trung gian và tư liệu sản xuất là một trong những nguyên nhân khiến nhiều quốc gia ghi nhận thâm hụt thương mại với Trung Quốc.

Tuy nhiên, chính những mặt hàng này lại là nền tảng để các nền kinh tế mở rộng năng lực sản xuất và thúc đẩy công nghiệp hóa. Có thể nói, thế giới đang chứng kiến sự tái cấu trúc chuỗi sản xuất toàn cầu theo hướng tạo thêm cơ hội để các nước đang phát triển xây dựng nền công nghiệp của riêng mình.

Tất nhiên, không thể phủ nhận rằng hàng hóa Trung Quốc vẫn tạo áp lực cạnh tranh đối với một số ngành như ô tô hay thiết bị gia dụng tại Nam Phi hoặc Brazil.

Mặc dù vậy, xét trên tổng thể, xuất khẩu của Trung Quốc hiện đóng vai trò như một nền tảng giúp nhiều quốc gia Nam bán cầu phát triển năng lực sản xuất. Nếu cắt đứt dòng chảy này, nhiều nền kinh tế đang phát triển cũng sẽ mất đi một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy công nghiệp hóa.

Sự gia tăng xuất khẩu của Trung Quốc không nhất thiết đồng nghĩa với việc các quốc gia khác phải mất đi cơ hội phát triển. Sự suy giảm thị phần của Trung Quốc trong các ngành thâm dụng lao động, tỷ trọng ngày càng lớn của hàng hóa trung gian, quá trình chuyển giao công nghệ, nhu cầu nhập khẩu ngày càng tăng cùng việc hạ thấp chi phí đầu tư sản xuất đều cho thấy Trung Quốc đang góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa tại nhiều quốc gia Nam bán cầu.