Nguồn cung dầu mỏ bị siết đang đẩy nhiều nền kinh tế nhập khẩu vào nguy cơ giá năng lượng gia tăng, lạm phát cao hơn.
Dẫu có sai số nhất định, những "thông điệp" phát đi từ thị trường dầu mỏ vẫn phản ánh khá rõ những rủi ro mà nhiều nền kinh tế đang phải đối diện, từ địa chính trị, chuỗi cung ứng đến bài toán an ninh năng lượng.
Các nhà máy lọc dầu đang mắc kẹt giữa hai sức ép cùng lúc: xung đột làm gián đoạn nguồn cung, còn các lệnh hạn chế xuất khẩu bóp nghẹt dòng chảy thương mại. Hệ quả là năng lực chuyển hóa dầu thô thành xăng, dầu diesel và nhiên liệu hàng không - ba loại nhiên liệu giữ cho nền kinh tế toàn cầu vận hành - đang bị thu hẹp đáng kể.
“Diesel crack spread” - thước đo quan trọng về lợi nhuận lọc dầu đã tăng vọt lên kỷ lục 102 USD/thùng hôm thứ Hai tuần này, gần gấp 3 lần mức trước xung đột Trung Đông. Mức tăng bất thường này cho thấy thị trường không chỉ thiếu dầu thô, mà đang thiếu năng lực biến dầu thô thành nhiên liệu thành phẩm, đặc biệt là diesel - loại nhiên liệu thiết yếu đối với vận tải, công nghiệp và hoạt động kinh tế.
Bob McNally, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Rapidan Energy Group, nhận định: “Đây là tín hiệu cực kỳ hiếm gặp và gây chấn động. Thị trường dầu mỏ đang cảnh báo khẩn cấp về nguy cơ thiếu hụt nguồn cung”.
Thực tế, ba trong số 4 trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới đang gặp vấn đề. Các nhà máy lọc dầu tại Trung Đông đã trở thành mục tiêu trong cuộc xung đột liên quan đến Iran. Ngay cả những cơ sở không bị tấn công trực tiếp cũng gặp khó khăn trong vận chuyển khi căng thẳng tại eo biển Hormuz leo thang - tuyến hàng hải chiến lược đang trở thành điểm nóng trong cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ.
Các nhà máy lọc dầu Nga, một trong những nguồn cung nhiên liệu lớn của thế giới, đang chịu tác động nặng nề từ các cuộc tấn công bằng drone của Ukraine. Theo Capital Economics, khoảng 40% công suất lọc dầu Nga, tương đương 3% công suất toàn cầu, đang ngừng hoạt động. Trước nguy cơ thiếu nhiên liệu trong nước, Moscow đã cấm xuất khẩu xăng và dầu diesel đến hết tháng 1/2027.
Tiếp đến là Trung Quốc là một quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới. Nước này đã góp phần ngăn giá dầu tăng vọt lên 150 USD/thùng bằng cách cắt giảm mạnh lượng dầu nhập khẩu và hạn chế xuất khẩu nhiên liệu tinh chế để giữ lại nguồn cung cho thị trường nội địa
“Thị trường đang bước vào giai đoạn nhu cầu theo mùa cao nhất, trong khi dư địa để ứng phó với những cú sốc nguồn cung dầu mỏ gần như không còn,” các chuyên gia phân tích tại Bank of America nhận định trong báo cáo tuần trước.
Ông McNally, Chủ tịch của Rapidan dự đoán một trong hai kịch bản sẽ xảy ra: hoặc giá dầu thô sẽ tăng lên để bắt kịp áp lực từ thị trường nhiên liệu, hoặc cuộc xung đột ở Iran sẽ đạt được bước ngoặt.
Xăng, dầu tăng giá trước hết làm tăng chi phí vận tải đường bộ, đường biển, kho bãi và sản xuất. Với doanh nghiệp xuất khẩu, vấn đề lớn là nhiều hợp đồng đã được ký trước với giá cố định, nên không thể ngay lập tức chuyển phần chi phí phát sinh sang khách hàng. Tại Việt Nam, doanh nghiệp xuất khẩu đã ghi nhận chi phí vận chuyển tăng mạnh khi giá nhiên liệu biến động; một số doanh nghiệp cho biết tổng chi phí vận tải có thể tăng 30-60%.
Hàng xuất khẩu mất lợi thế về giá. Đây có thể là tác động đáng chú ý nhất. Khi chi phí logistics tăng, giá hàng hóa xuất khẩu tăng theo. Nếu doanh nghiệp tăng giá bán, sản phẩm có thể kém cạnh tranh so với hàng hóa từ những quốc gia có chi phí logistics thấp hơn.
Với hàng đi Mỹ và châu Âu, tác động càng rõ bởi quãng đường vận chuyển dài. Nghiên cứu của Fed St. Louis cho thấy cú sốc giá dầu có thể làm chi phí nhiên liệu trên mỗi container tăng đáng kể, trong đó các tuyến dài và tàu nhỏ, cũ chịu tác động lớn hơn.
Khi bất ổn địa chính trị kéo dài, giá dầu cao thường đi cùng phí bảo hiểm rủi ro, phụ phí nhiên liệu, thiếu tàu và việc phải chuyển hướng các tuyến vận tải. Vì vậy, chi phí logistics có thể tăng nhanh hơn mức tăng của giá dầu.
Thực tế, trong năm 2026, cước vận tải trên một số tuyến xuất khẩu của Việt Nam đã tăng mạnh; tuyến Viễn Đông - Mỹ có lúc lên hơn 7.000 USD/FEU, trong khi tuyến đi Bắc Âu vượt 5.400 USD/FEU.
