Thông quan nhanh, kiểm soát thực phẩm phải chặt

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét với nhiều nội dung liên quan đến phương thức kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu. Trong đó, việc phân loại hàng hóa theo mức độ nguy cơ, kết hợp tăng cường hậu kiểm và ứng dụng dữ liệu số được kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng ùn tắc tại cửa khẩu, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là bổ sung quy định về phân tích nguy cơ trên cơ sở hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex).

Hoạt động phân tích nguy cơ gồm đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Kết quả phân tích sẽ là căn cứ để cơ quan quản lý xây dựng quy định kỹ thuật, lựa chọn phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, tổ chức hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc khi cần thiết.

Theo phương án được đề xuất, hoạt động kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu tiếp tục được thực hiện theo ba phương thức gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm.

Đối với phương thức kiểm tra thông thường, cơ quan chức năng lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Lô hàng thuộc diện áp dụng phương thức này có thể được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm mẫu, theo cơ chế đang được đề xuất.

Trường hợp kết quả kiểm nghiệm sau đó cho thấy thực phẩm không đáp ứng yêu cầu an toàn, cơ quan chức năng sẽ tiến hành truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý theo quy định. Cách tiếp cận này hướng tới giảm thời gian chờ đợi tại cửa khẩu nhưng vẫn duy trì trách nhiệm kiểm soát đối với hàng hóa nhập khẩu.

Đối với phương thức kiểm tra giảm, việc kiểm tra được thực hiện trên hồ sơ. Theo Cục An toàn thực phẩm, dự thảo nghị định hướng dẫn dự kiến kế thừa ba trường hợp kiểm tra giảm theo Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, đồng thời đề xuất bổ sung hai trường hợp.

Trường hợp thứ nhất là sản phẩm nông sản có nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở áp dụng các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, tiêu chuẩn hữu cơ, Rainforest Alliance hoặc tiêu chuẩn tương đương.

Trường hợp thứ hai là lô hàng có kết quả thử nghiệm do tổ chức thử nghiệm đáp ứng tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 cấp, với phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu.

Theo định hướng quản lý dựa trên nguy cơ, sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ thấp có thể được áp dụng phương thức kiểm tra giảm. Đối với sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ cao, nếu có lịch sử tuân thủ tốt và liên tiếp đáp ứng yêu cầu qua các lần nhập khẩu, doanh nghiệp cũng có thể được xem xét chuyển sang phương thức kiểm tra phù hợp hơn.

Ngược lại, những sản phẩm có nguy cơ cao cần được kiểm soát chặt chẽ. Việc phân loại phương thức kiểm tra theo nguy cơ và lịch sử tuân thủ nhằm tập trung nguồn lực quản lý vào những lô hàng cần giám sát, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp duy trì chất lượng sản phẩm và chấp hành nghiêm các quy định về an toàn thực phẩm.

Bên cạnh đó, dự thảo nghị định hướng dẫn cũng dự kiến kế thừa chín trường hợp miễn kiểm tra theo Nghị định số 15/2018/NĐ-CP và bổ sung ba trường hợp mới.

Các nhóm hàng hóa được đề cập gồm hàng chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa mua bán, trao đổi của cư dân biên giới trong định mức miễn thuế; hàng nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh thuộc diện miễn thuế. Một số loại hình xuất nhập khẩu đặc thù cũng được xem xét trong quá trình hoàn thiện quy định.

Cùng với đổi mới phương thức kiểm tra, việc nâng cao năng lực kiểm nghiệm được xác định là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý.

Theo Cục An toàn thực phẩm, hệ thống phục vụ quản lý nhà nước thuộc ba ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường hiện có tổng cộng 71 tổ chức thử nghiệm. Hệ thống này về cơ bản đáp ứng năng lực phối hợp kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với hàng nhập khẩu.

Để tiếp tục mở rộng năng lực, Bộ Y tế định hướng phát triển hai trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia tại Khánh Hòa và TP HCM. Đồng thời, các trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ điều kiện sẽ được huy động tham gia hoạt động thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước.

Hiện có bốn trung tâm được chỉ định và dự kiến tiếp tục chỉ định thêm 30 trung tâm, góp phần nâng cao năng lực kiểm nghiệm, đáp ứng yêu cầu kiểm tra và hậu kiểm thực phẩm.

Dự thảo cũng đề xuất tăng cường lấy mẫu thực phẩm đang lưu thông trên thị trường để kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn. Theo đó, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương phục vụ hoạt động lấy mẫu hậu kiểm.

Một nội dung đáng chú ý khác là xây dựng hệ thống thông tin và dữ liệu an toàn thực phẩm, phục vụ quản lý từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến kinh doanh, lưu thông và sử dụng.

Theo định hướng của dự thảo, toàn bộ thủ tục kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm sẽ được thực hiện trên môi trường điện tử. Kết quả kiểm tra được cập nhật vào cơ sở dữ liệu để cơ quan hải quan khai thác, phục vụ quá trình thông quan hàng hóa.

Việc kết hợp kiểm tra theo mức độ nguy cơ, tăng cường hậu kiểm và đẩy mạnh số hóa được kỳ vọng sẽ giảm thời gian, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, hạn chế nguy cơ ùn tắc tại cửa khẩu, đồng thời nâng cao khả năng phát hiện, truy xuất và xử lý thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Đây cũng là hướng hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động nhập khẩu, khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ tốt, nhưng vẫn duy trì yêu cầu kiểm soát chất lượng và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.