Xuất khẩu Trung Quốc tăng mạnh trong tháng 5/2026, nhưng đà phục hồi có kéo dài hay không phụ thuộc lớn vào nhu cầu AI và hiệu ứng gom hàng sớm.
Xuất khẩu của Trung Quốc bất ngờ tăng tốc trong tháng 5/2026, cho thấy nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vẫn vận hành hiệu quả bất chấp căng thẳng năng lượng và bất ổn địa chính trị tại Trung Đông.
Theo số liệu hải quan mới công bố, xuất khẩu của Trung Quốc trong tháng 5/2026 tăng 19,4% so với cùng kỳ năm trước, đạt 376,78 tỷ USD, vượt xa dự báo của thị trường và cao hơn mức tăng 14,1% ghi nhận trong tháng 4. Ở chiều ngược lại, nhập khẩu tăng 27,4% lên 271,35 tỷ USD, cũng cao hơn kỳ vọng. Theo đó, thặng dư thương mại nới rộng lên 105,4 tỷ USD.
Điểm đáng chú ý nhất nằm ở thị trường Mỹ. Hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ tăng 35,4% so với cùng kỳ, mức cao nhất kể từ tháng 3/2021, nối dài đà phục hồi sau giai đoạn suy giảm mạnh trong năm ngoái dưới sức ép thuế quan và kiểm soát công nghệ từ Washington.
Theo giới phân tích, đằng sau đợt tăng tốc này là hai lực kéo song song. Thứ nhất là hiện tượng đẩy đơn hàng sớm. Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông làm gia tăng lo ngại về chi phí năng lượng và vận tải, nhiều nhà nhập khẩu đã tăng mua để phòng ngừa rủi ro giá cả. Lượng đặt hàng này dồn vào các lô giao trong tháng 5, giúp tăng kim ngạch xuất khẩu.
Thứ hai là nhu cầu toàn cầu đối với phần cứng phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI). Sức mua đối với chất bán dẫn, thiết bị xử lý dữ liệu, điện thoại và các linh kiện công nghệ liên quan đến AI tiếp tục tạo lực đỡ lớn cho xuất khẩu Trung Quốc. Theo một số ước tính, xuất khẩu chất bán dẫn của Trung Quốc trong tháng 5 tăng hơn gấp đôi so với cùng kỳ.
Lực kéo từ AI cũng thể hiện rõ ở chiều nhập khẩu. Trong quý gần nhất, Trung Quốc nhập khẩu kỷ lục khoảng 135 tỷ USD chất bán dẫn khi nhu cầu năng lực tính toán trong nước tăng nhanh. Điều này giúp giải thích vì sao nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, đồng thời cho thấy sự phụ thuộc dai dẳng của Trung Quốc vào chip cao cấp và một số linh kiện công nghệ sản xuất ở nước ngoài.
Trong 5 tháng đầu năm, nhập khẩu của Trung Quốc tăng 24,5% so với cùng kỳ, cao hơn mức tăng 15,5% của xuất khẩu, khiến thặng dư thương mại thu hẹp so với năm trước. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng không nên vội đọc đây là tín hiệu tái cân bằng. Đà nhập khẩu hiện nay chủ yếu phản ánh chi phí đầu vào cao hơn và nhu cầu tập trung vào một số nhóm hàng như bán dẫn, vàng và hàng hóa công nghiệp, thay vì một sự phục hồi rộng của tiêu dùng nội địa.
Phía sau những con số tích cực là một bức tranh kém bền vững hơn. Các nhà kinh tế cho rằng xung đột tại Trung Đông chưa gây tổn thương rõ rệt đối với xuất khẩu Trung Quốc, nhưng phần hỗ trợ từ việc gom hàng sớm có thể chỉ mang tính tạm thời. Khi chi phí tăng, tồn kho đạt đỉnh hoặc thị trường kỳ vọng căng thẳng hạ nhiệt, người mua có thể rút bớt đơn hàng trong các tháng sau.
Quan trọng hơn, cấu trúc thặng dư của Trung Quốc đang trở thành tâm điểm tranh luận toàn cầu. Nhiều nền kinh tế phát triển ngày càng lo ngại rằng năng lực sản xuất quá lớn, nhu cầu nội địa yếu và chính sách hỗ trợ công nghiệp kéo dài của Trung Quốc đang đẩy hàng hóa của nước này ra thị trường thế giới với quy mô ngày càng lớn.
Áp lực này không mới, nhưng đang trở nên nhạy cảm hơn trong bối cảnh thương mại toàn cầu phân mảnh. Với Mỹ và châu Âu, vấn đề không chỉ là thặng dư thương mại, mà còn là nguy cơ các ngành công nghiệp chiến lược bị cạnh tranh bởi nguồn cung giá rẻ từ Trung Quốc. Với các nền kinh tế mới nổi, rủi ro nằm ở việc bị đẩy khỏi các khâu sản xuất có giá trị cao hơn nếu không nâng được năng lực công nghiệp nội địa.
Rủi ro chính sách vì vậy vẫn đang tích tụ. Các biện pháp thuế quan, điều tra chống trợ cấp, kiểm soát xuất khẩu chip và siết quy tắc xuất xứ có thể tiếp tục được Mỹ và các đối tác sử dụng trong thời gian tới. Một bước leo thang rộng hơn về thuế đối với sản phẩm bán dẫn hoặc hàng công nghệ có thể nhanh chóng làm thay đổi giai đoạn thuận lợi hiện nay của xuất khẩu công nghệ châu Á.
Đối với Việt Nam, số liệu thương mại tháng 5 của Trung Quốc cũng mang lại nhiều ý nghĩa. Trung Quốc tiếp tục là nguồn cung lớn nhất của Việt Nam, đặc biệt trong các nhóm máy móc, thiết bị, linh kiện điện tử, nguyên phụ liệu dệt may và hàng công nghiệp trung gian. Trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam nhập khẩu khoảng 69 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc. Điều này cho thấy mức độ gắn kết sâu giữa sản xuất tại Việt Nam và chuỗi cung ứng Trung Quốc.
Làn sóng AI toàn cầu đang củng cố vai trò của châu Á trong sản xuất, lắp ráp, kiểm định và đóng gói thiết bị điện tử, bán dẫn. Với Việt Nam, nhóm máy tính, điện tử và linh kiện đạt 107,75 tỷ USD trong năm 2025, chiếm khoảng 23% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng tỷ lệ nội địa hóa, năng lực kỹ thuật và chất lượng nhân lực.
Rủi ro chính sách cũng là điểm cần lưu ý. Khi căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và các nền kinh tế lớn gia tăng, những chuỗi cung ứng có sự chồng lấn giữa sản xuất thực và trung chuyển thương mại sẽ bị soi kỹ hơn. Việt Nam có lợi thế lớn từ vị trí trong mạng lưới sản xuất khu vực, nhưng cũng đối mặt rủi ro bị điều tra chống lẩn tránh thuế nếu không kiểm soát tốt xuất xứ, hàm lượng giá trị gia tăng và minh bạch chuỗi cung ứng.
