Chương trình phát triển 1.000 doanh nghiệp tiên phong cần tạo hiệu ứng lan tỏa về vốn, đơn hàng và cơ hội phát triển, thay vì làm gia tăng khoảng cách tiếp cận nguồn lực giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV).
LTS: Trong kỷ nguyên mới, Việt Nam phải tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, năng lực nội sinh và sức mạnh của doanh nghiệp. Những chính sách ưu tiên có tính chọn lọc cao, không dàn trải, sẽ góp phần thúc đẩy nội lực cho mục tiêu nâng chất tăng trưởng, hướng đến tăng trưởng cao và bền vững. Xây dựng chính sách tín dụng cho doanh nghiệp tiên phong là một trong những chính sách cần thiết như vậy.
Hiện nay, nhiều DNNVV bày tỏ lo ngại liệu chương trình tín dụng cho 1.000 doanh nghiệp tiên phong có vô tình thu hẹp cơ hội tiếp cận vốn của DNNVV hay không?
Theo tôi, đây là một lo ngại có cơ sở nếu chính sách tín dụng không đảm bảo cơ chế cân bằng. Bởi lẽ, nguồn vốn tín dụng trong nền kinh tế không phải vô hạn. Các ngân hàng thương mại đều chịu giới hạn về “room” tín dụng, hệ số an toàn vốn, khẩu vị rủi ro, khả năng thẩm định và yêu cầu về tài sản bảo đảm.
Nhiều DNNVV hiện có đơn hàng và thị trường nhưng vẫn khó tiếp cận vốn trung, dài hạn do thiếu tài sản bảo đảm, dữ liệu tài chính chuẩn hóa và phương án dòng tiền đủ thuyết phục ngân hàng. Trong khi đó, các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, logistics, chế biến hay dịch vụ kỹ thuật đang cần vốn để đầu tư công nghệ, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và ESG.
Nếu tín dụng ưu tiên chỉ tập trung vào doanh nghiệp đầu chuỗi mà không lan tỏa tới các doanh nghiệp vệ tinh, chuỗi cung ứng sẽ phát triển mất cân đối. Đặc biệt, tình trạng công nợ kéo dài khiến nhiều DNNVV thiếu dòng tiền dù có đơn hàng; vì vậy, nếu doanh nghiệp đầu tàu được ưu tiên vốn nhưng không cam kết thanh toán nhanh và chia sẻ cơ hội với nhà cung ứng, lợi ích chính sách có nguy cơ chỉ tập trung ở tầng trên của chuỗi giá trị.
Về cơ chế để chính sách tín dụng bảo đảm cân bằng và tác động lan tỏa lớn hơn đến cộng đồng doanh nghiệp, tôi đề xuất một số hướng cụ thể như sau: Thứ nhất, doanh nghiệp tiên phong khi được hưởng ưu tiên tín dụng cần có kế hoạch phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Trong kế hoạch đó phải xác định rõ sẽ hợp tác với bao nhiêu DNNVV, tỷ lệ mua hàng hoặc thuê dịch vụ từ doanh nghiệp trong nước là bao nhiêu, tạo ra bao nhiêu đơn hàng, bao nhiêu việc làm và bao nhiêu giá trị gia tăng cho nền kinh tế.
Thứ hai, cần có tiêu chí lan tỏa tối thiểu. Ưu đãi càng lớn thì trách nhiệm lan tỏa càng cao. Doanh nghiệp đầu tàu không chỉ được hỏi vay bao nhiêu, mà phải chứng minh khoản vay đó tạo ra bao nhiêu cơ hội cho DNNVV trong chuỗi.
Thứ ba, cần phát triển mạnh tín dụng dựa trên dòng tiền và dữ liệu, giảm phụ thuộc quá mức vào tài sản thế chấp. Với sự phát triển của hóa đơn điện tử, dữ liệu thuế, dữ liệu ngân hàng, dữ liệu bảo hiểm xã hội và dữ liệu giao dịch, hoàn toàn có thể từng bước chuyển từ tư duy “cho vay vì có tài sản” sang “cho vay vì có dòng tiền, có hợp đồng, có uy tín, có dữ liệu”.
Thứ tư, cần phát huy vai trò của Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNNVV, Quỹ Phát triển DNNVV, các quỹ đầu tư phát triển địa phương và các hiệp hội doanh nghiệp. Khi DNNVV có hợp đồng cung ứng cho doanh nghiệp đầu tàu, có hóa đơn, có phương án sản xuất, có xác nhận đơn hàng, thì cần có cơ chế bảo lãnh một phần rủi ro để ngân hàng mạnh dạn cho vay.
Thứ năm, cần công khai bộ chỉ số đánh giá hằng năm về tác động lan tỏa của chương trình: số lượng DNNVV tham gia chuỗi, giá trị đơn hàng dành cho DNNVV, thời gian thanh toán bình quân, số doanh nghiệp nhỏ được hỗ trợ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, số doanh nghiệp tiếp cận được tín dụng nhờ tham gia chuỗi, tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước.
