Hướng tiếp cận mới cho vấn đề ngập lụt đô thị là quy hoạch thiết kế “sống cùng nước” thay vì “xây cứng, thoát nhanh” như trước đây.
Tại Hội thảo Quản trị nước bền vững trong kỷ nguyên mới ở TP HCM, ông Steven Petit, đại diện Tiểu ban Tăng trưởng Xanh (Green Growth Sector Committee) của EuroCham, nhấn mạnh rằng Hạ tầng Xanh - Lam (Blue-Green Infrastructure - BGI) không chỉ đơn thuần là một tập hợp các giải pháp kỹ thuật về xây dựng, mà còn là tư duy phát triển đô thị kiểu mới, một loại đô thị được “thiết kế cùng thiên nhiên”.
Chia sẻ từ trải nghiệm thực tế tại Bỉ, ông Petit cho biết quốc gia này từng trả giá đắt khi tiếp cận bằng cách “xây cứng - thoát nhanh”. Sau khi chứng kiến nhiều bất cập, họ mới chuyển sang chiến lược “tạo không gian cho dòng sông” (Room for the River) học hỏi từ Hà Lan.
Đưa câu chuyện này vào công việc hiện tại là một nhà thiết kế đang làm việc tại Việt Nam, ông mong muốn Việt Nam không lặp lại những sai lầm ấy. Ông nhận định BGI là một giải pháp khả thi cho đô thị Việt Nam.
Hạ tầng Xanh - Lam (BGI)
Hạ tầng Xanh - Lam (BGI) là mạng lưới các không gian xanh và hạ tầng nước được kết nối với nhau, vận hành tương tự như một hệ sinh thái tự nhiên, nhằm quản lý nước hiệu quả, giảm thiểu rủi ro ngập lụt, cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao chất lượng sống của cư dân đô thị.
BGI bao gồm nhiều lớp không gian khác nhau. Trong đó Blue bao gồm sông, suối, hồ điều hòa, ao, kênh rạch và các bể chứa nước mưa ngầm, với vai trò chính là lưu trữ, dẫn nước và làm mát đô thị. Còn Green gồm công viên, rừng đô thị, mái nhà xanh (green roofs), tường xanh và các dải lọc sinh học (bioswales); vai trò chính là thẩm thấu nước, lọc không khí và tạo cảnh quan.
Thay vì dẫn nước mưa thẳng vào hệ thống cống ngầm bằng bê tông (hạ tầng Xám truyền thống), BGI giữ nước lại tại chỗ. Các thành phần của BGI cho phép nước mưa được thẩm thấu qua các lớp đất và thực vật. Các hồ điều hòa sẽ giữ lại nước để tránh quá tải cho hệ thống thoát nước trong trường hợp mưa lớn. Ngoài ra, thực vật và vi sinh vật trong đất giúp lọc bỏ chất ô nhiễm trước khi nước thấm xuống mạch nước ngầm hoặc đổ ra sông.
Với cách thức vận hành này, BGI mang lại nhiều lợi ích vượt trội. Điển hình nhất là chống ngập lụt. Thay vì xả nước nhanh, BGI giữ nước và xả từ từ, giúp giảm lưu lượng nước mặt cực đại, hạn chế tình trạng ngập lụt khi mưa lớn, cống thoát nước không kịp. Ngoài ra, vì có nhiều thảm thực vật và mặt nước, BGI giúp nhiệt độ đô thị giảm từ 2 đến 5 độ C. Các mảng xanh (green) cũng sẽ tạo môi trường sống cho chim, côn trùng, tạo đa dạng sinh học, cung cấp không gian thư giãn, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng không khí. Bên cạnh đó, BGI có thể giúp tăng giá trị bất động sản xung quanh các khu vực xanh và giảm chi phí vận hành hệ thống thoát nước.
Kinh nghiệm quốc tế
Thực tế cho thấy nhiều thành phố trên thế giới đã từng đi theo con đường “bê tông hóa” và sau đó buộc phải quay lại với BGI như một giải pháp phục hồi.
Tại thành phố North Adams (Massachusetts, Mỹ), trong giai đoạn 1920 - 1940, các tuyến kè bê tông cao hơn 4,5m được xây dựng dọc sông Hoosic nhằm chống lũ. Tuy nhiên, sau hơn 60 năm, chính những công trình này lại làm suy thoái hệ sinh thái ven sông và tách rời cộng đồng khỏi không gian tự nhiên. Khi các bờ kè xuống cấp, thành phố đã lựa chọn phục hồi dòng sông thay vì tiếp tục gia cố bê tông. Dự án cải tạo đã đưa các tuyến đường dạo, bãi cỏ, đường xe đạp và không gian công cộng trở lại ven sông, đồng thời cải thiện chất lượng nước và tăng kết nối cộng đồng.
Một ví dụ tiêu biểu khác là kênh Cheonggyecheon tại Seoul (Hàn Quốc). Từng bị che phủ bởi đường cao tốc và hạ tầng giao thông, con kênh đã được “giải phóng” để kết hợp mảng xanh và không gian mặt nước với nhau. Sau cải tạo, Cheonggyecheon trở thành điểm đến du lịch và không gian sinh hoạt cộng đồng quan trọng của Seoul.
Tại Thượng Hải (Trung Quốc), dự án cải tạo Công viên Trung tâm Jiading cho thấy cách BGI có thể giải quyết sự phân mảnh không gian xanh do giao thông gây ra. Thông qua việc giảm số tuyến đường cắt ngang công viên, bổ sung cầu và hầm đi bộ, cùng với phục hồi đất ngập nước và hệ sinh thái bản địa, công viên đã trở thành “trái tim xanh” của thành phố.
Những ví dụ này cho thấy, BGI đã tạo ra giá trị kinh tế, xã hội và môi trường lâu dài. Đại diện EuroCham đề xuất tiếp cận BGI theo ba cấp độ, gắn với các ví dụ thực tiễn tại Việt Nam.
Cấp độ quận/huyện: Tầm nhìn đô thị chống chịu
Đơn cử tại TP Thủ Đức, một dự án quản lý rủi ro ngập lụt tổng hợp với sự hỗ trợ của Chính phủ Hà Lan đã cho thấy rõ giá trị của BGI. Giải pháp cốt lõi là nguyên tắc Chậm - Trữ - Thoát (Delay - Store - Drain). Mô hình này giữ nước ở các khu vực cao phía Bắc bằng các tòa nhà xanh (chậm), lưu trữ và đệm nước tại các vùng thấp phía Nam thông qua các công viên đất ngập nước (trữ) và nâng cấp hệ thống cống rãnh kết hợp với bảo vệ bằng đê điều (thoát).
Cách tiếp cận này giúp giảm tới 20 km đê bao, đồng thời tiết kiệm đáng kể chi phí các tổ hợp cống kỹ thuật.
Cấp độ Quy hoạch tổng thể (Master Plan Scale): Các vòng lặp xanh - lam
Tại Hải Phòng, việc tận dụng rừng ngập mặn và mạng lưới kênh rạch hiện hữu làm “xương sống” cho quy hoạch tổng thể đã hình thành các “vòng kết nối xanh - lam”. Hệ thống này không chỉ giúp quản lý nước và bảo vệ bờ biển mà còn kết hợp các lợi ích về du lịch sinh thái, làm mát đô thị và tạo ra bản sắc riêng cho khu công nghiệp, nơi tăng trưởng kinh tế và bền vững luôn song hành.
Cấp độ khu dân cư: Những giải pháp cơ bản
Hạ tầng Xanh - Lam không phải là điều gì quá cao siêu. Nó vẫn có thể được áp dụng tại địa phương với những biện pháp đơn giản như: Bảo tồn không gian xanh để thẩm thấu nước tự nhiên; Hào sinh học (Bio-swales) giúp lọc, thấm và tạo ranh giới an toàn cho người đi bộ; bể lưu giữ sinh học (Bio-retention basins) có thể áp dụng kỹ thuật này ngay tại bối cảnh Việt Nam; vỉa hè thấm (Permeable pavement) sử dụng cho các bãi đậu xe và lối đi để tối đa hóa việc thẩm thấu tự nhiên.
TP. HCM và dư địa lớn cho BGI
Với mật độ kênh rạch khoảng 3,38 km/km², TP. HCM có nhiều lợi thế tự nhiên để tích hợp BGI, đặc biệt tại các khu vực ngoại thành đang trong quá trình đô thị hóa. Việc phát triển công viên cây xanh, không gian trữ nước và hành lang sinh thái không chỉ giúp giảm ngập mà còn mang lại lợi ích về kinh tế, xã hội lẫn môi trường.
Các chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy “ngăn ngập tuyệt đối” sang “quản lý rủi ro ngập”, chấp nhận nước như một phần của hệ sinh thái đô thị. “Đô thị có khả năng chống chịu với ngập lụt không từ những gì chúng ta xây dựng, mà từ những gì chúng ta biết bảo tồn, đặc biệt với Hạ tầng Xanh - Lam” - ông Petit chia sẻ.
