Chính sách thuế 0% với 53 nước châu Phi cho thấy Trung Quốc đang dùng thương mại để củng cố ảnh hưởng địa chính trị trong trật tự kinh tế mới.
Kể từ ngày 1/5/2026, Trung Quốc đã chính thức áp dụng mức thuế nhập khẩu bằng 0 đối với hàng hóa từ 53 trong số 54 quốc gia châu Phi. Động thái này đang củng cố vị thế của Bắc Kinh tại một lục địa còn nhiều tiềm năng.
Chính sách mới của Trung Quốc là một điểm nhấn trong bối cảnh áp lực thuế quan ngày càng lên cao trong nền kinh tế thế giới. Điển hình nhất là Mỹ dưới thời ông Donald Trump đã áp mức thuế 30% lên Nam Phi, nền kinh tế lớn nhất châu lục, và 15% lên Cộng hòa Dân chủ Congo, quốc gia giàu khoáng sản chiến lược.
Lesotho, quốc gia mà Tổng thống Trump từng gọi là nơi "chưa ai từng nghe tới", bị đe dọa với mức thuế 50%, phá vỡ ngành dệt may vốn là xương sống kinh tế của nước này.
Theo WTO, giá trị hàng hóa nhập khẩu toàn cầu chịu ảnh hưởng của các biện pháp thuế quan mới đã tăng hơn bốn lần trong 12 tháng tính đến tháng 10 năm 2025, mức cao nhất trong hơn 15 năm, với gần 20% tổng nhập khẩu thế giới hiện chịu tác động của các rào cản thuế quan được dựng lên từ năm 2009 đến nay.
Trong khi đó, thương mại Trung Quốc và châu Phi đạt kỷ lục 348 tỷ USD trong năm 2025, trong đó nhập khẩu từ châu Phi tăng 5,4% so với cùng kỳ năm trước. Chính sách thuế bằng 0 là bước kế tiếp có tính toán. Từ tháng 12 năm 2024, Trung Quốc đã bãi bỏ toàn bộ dòng thuế với 33 quốc gia kém phát triển nhất ở châu Phi, nay mở rộng ưu đãi tương tự cho 20 quốc gia còn lại, không yêu cầu có đi có lại.
Theo các chuyên gia, Bắc Kinh đang dùng chính sách này để tô đậm hình ảnh "đối tác đáng tin cậy" trước các lãnh đạo và người dân châu Phi, những người vốn đã có cảm tình với mô hình phát triển Trung Quốc sau nhiều thập kỷ xóa đói giảm nghèo. Ví dụ, Kenya xác định cà phê, trà, hạt macadamia và bơ là những mặt hàng nông nghiệp có thể hưởng lợi trực tiếp.
Ronak Gopaldas, Giám đốc Signal Risk, nhận định chính sách này "củng cố hình ảnh Bắc Kinh là đối tác ổn định và đáng tin cậy, đặc biệt khi đặt cạnh thái độ thất thường và mang tính giao dịch của Washington trong những năm gần đây."
Về chiến lược dài hạn, Trung Quốc nhắm đến nguồn khoáng sản chiến lược. Bắc Kinh đã mua lại nhiều tài sản khai mỏ lớn tại châu Phi, bao gồm mỏ đồng Khoemacau ở Botswana năm 2023, mỏ lithium Goulamina ở Mali năm 2024 và mỏ đất hiếm Ngualla ở Tanzania năm 2025. Thuế bằng 0 tạo thêm lực hút để các chính phủ châu Phi ưu tiên hợp tác với Bắc Kinh trong cơ sở hạ tầng, logistics và chế biến công nghiệp cần vốn từ Trung Quốc.
Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo không nên đánh giá quá mức tác động tức thời. Cấu trúc thương mại cốt lõi giữa Trung Quốc và châu Phi, trong đó châu Phi xuất thô và nhập về hàng thành phẩm, khó thay đổi trong ngắn hạn. Các rào cản phi thuế quan như tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật nghiêm ngặt, năng lực logistics yếu và hạ tầng vận tải thiếu đồng bộ vẫn là nút thắt chưa được giải quyết.
Nigeria ghi nhận rằng chi phí sản xuất cao và tắc nghẽn logistics vẫn là thách thức lớn dù hàng hóa của họ đã cạnh tranh hơn về giá. Lesotho cần đầu tư mạnh vào năng lực sản xuất, chế biến nội địa và xây dựng ngành công nghiệp cạnh tranh trước khi có thể khai thác thực sự cơ hội từ thị trường Trung Quốc.
Bên cạnh đó, nhiều thập kỷ cho vay để tài trợ các dự án hạ tầng do doanh nghiệp Trung Quốc xây dựng, với tổng cam kết lên tới 181 tỷ USD từ năm 2000 đến 2024 theo Boston University, đã kéo theo những phàn nàn dai dẳng về chất lượng công trình và điều khoản vay nặng nề.
Đối mặt với tăng trưởng chậm lại trong nước, Bắc Kinh đã giảm đáng kể quy mô tài trợ cho châu Phi. Chính sách thuế bằng 0 là lựa chọn thay thế ít tốn kém hơn để duy trì ảnh hưởng kinh tế.
Tại Đông Nam Á, Việt Nam đang nổi lên như trung tâm sản xuất công nghệ cao mới của khu vực, với liên kết thương mại chặt chẽ với Trung Quốc. Năm 2025, Trung Quốc là đối tác nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch 186 tỷ USD và đang hướng tới những thỏa thuận hợp tác cơ sở hạ tầng lớn trong tương lai.
Song song, Việt Nam cũng đang nỗ lực chứng minh với Washington rằng mình không phải cửa sau cho hàng Trung Quốc. Mới đây, Việt Nam ban hành chỉ thị siết kiểm tra nguyên liệu nhập khẩu và hồ sơ xuất xứ, đồng thời áp thuế chống bán phá giá lên thép cán nóng Trung Quốc.
Câu chuyện của Trung Quốc và châu Phi đang phản chiếu một thực tế trong trật tự thương mại mới: chính sách thuế không còn đơn thuần là công cụ kinh tế mà là đòn bẩy địa chính trị, buộc các nền kinh tế tầm trung phải liên tục định vị lại vị thế của mình.
