Sáng ngày 4/4/2026, lúc 10 giờ Hà Nội, tại hội trường khách sạn Meliá, một quả bom khoa học công nghệ đã phát nổ - ghép giác mạc của lợn cho người.
Đột phá y sinh này vừa được công bố tại Hội thảo Khoa học Quốc tế về Giác mạc sinh học do Công ty Cổ phần Gen và Tế bào Việt Nam - VGCT (Thành viên Tập đoàn CT Group) phối hợp cùng Hội Nhãn khoa Việt Nam và Acro Biomedical (Đài Loan) tổ chức.
Hội thảo có sự tham gia của lãnh đạo Bộ Y tế, Hội Nhãn khoa Việt Nam, các bệnh viện mắt tuyến đầu như Bệnh viện Mắt Trung ương, Bệnh viện Mắt TP HCM… cùng hàng trăm giáo sư, nhà khoa học, bác sĩ chuyên khoa giác mạc, chuỗi các bệnh viện công, tư và đại học/trường đại học trong nước và quốc tế.
Hiếm khi tất cả nhà khoa học trong và ngoài nước và Bộ Y tế, doanh nghiệp có sự phấn khích và thống nhất cao khi gần 500.000 người mù Việt Nam và gần 6 triệu người mù ở ASEAN đang đứng trước một cơ hội mới nhờ đột phá về khoa học kỹ thuật đem lại.
TS Vương Ánh Dương - Phó Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết: “Ước tính Việt Nam có tới gần 500.000 người bị mù do bệnh lý giác mạc và nhu cầu ghép giác mạc ngày càng tăng, trong khi nguồn giác mạc hiến tặng còn rất hạn chế. Chính vì vậy, việc tìm kiếm các giải pháp thay thế là rất cần thiết của ngành nhãn khoa hiện nay không chỉ của Việt Nam mà của các quốc gia trên thế giới. Qua trao đổi với các đơn vị trong Bộ Y tế, chúng tôi được biết hiện hồ sơ xin cấp phép lưu hành tại Việt Nam đối với giác mạc sinh học đã gửi về Bộ Y tế. Vì vậy, đối với Bộ Y tế, cuộc hội thảo hôm nay có ý nghĩa vô cùng quan trọng, giúp những nhà quản lý, đặc biệt là các Vụ, Cục của Bộ Y tế có thêm những minh chứng thực tiễn, khách quan, khoa học để nhìn nhận toàn diện về tính chuyên môn kỹ thuật, hiệu quả, pháp lý khi xem xét cấp phép lưu hành sản phẩm tại Việt Nam.”
Từ thực tiễn của Bệnh viện Mắt TP HCM, ThS BS CK II Lâm Minh Vinh - Trưởng khoa Giác mạc, Bệnh viện Mắt TP HCM phân tích: “Trong số bệnh nhân nhập viện, có tới 90% là viêm loét giác mạc, nhiều trường hợp loét toàn bộ giác mạc nhưng không có sẵn mô ghép nên buộc phải bỏ mắt. Trong 13 năm gần nhất, tỷ lệ múc nội nhãn tại Bệnh viện Mắt TP HCM khá cao tới 12%, cho thấy tình trạng thiếu hụt mô giác mạc là rất nghiêm trọng... Dù kỹ thuật ghép và trình độ chuyên môn đã có nhiều tiến bộ, nhưng hạn chế về nguồn mô hiến vẫn làm làm giảm đáng kể cơ hội bảo tồn nhãn cầu và phục hồi thị lực cho người bệnh.”
PGS TS BS Lê Xuân Cung - Trưởng khoa Giác mạc, Bệnh viện Mắt Trung ương, cho biết: “Theo số liệu từ Ngân hàng Mắt giai đoạn 2023 - 2025, có khoảng 300 giác mạc đã được thu nhận để phục vụ phẫu thuật ghép, riêng năm 2025 đạt 188 giác mạc. Tuy nhiên, con số này vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu ngày càng gia tăng. Số lượng bệnh nhân mù do bệnh lý giác mạc liên tục tích lũy theo thời gian, trong khi phẫu thuật ghép khó có thể triển khai rộng rãi do nguồn giác mạc hiến trong nước còn hạn chế… Vì vậy, rất cần thêm nguồn giác mạc sẵn có để có thể thực hiện phẫu thuật ghép giác mạc ngay khi cần thiết và giác mạc sinh học là một giải pháp hiệu quả.”
Trước bài toán này, VGCT và Acro Biomedical - đối tác lâu dài của VGCT đã chủ động nghiên cứu và phát triển công nghệ giác mạc sinh học với nguồn động vật là lợn. Lần đầu tiên, giác mạc lợn được xem như một vật tư y tế giúp bệnh nhân mù tìm lại ánh sáng, trở thành một công nghệ mới độc quyền vươn tầm khu vực ASEAN.
Thực tế lâm sàng đã ghi nhận những kết quả tích cực từ hướng tiếp cận này. Bác sĩ Xiaoming Yao - Cố vấn tại Bệnh viện Mắt Shenzhen (Thâm Quyến, Trung Quốc) đã thực hiện Nghiên cứu Quan sát lâm sàng ứng dụng giác mạc lợn trong điều trị viêm giác mạc nhiễm trùng, được thực hiện tại Bệnh viện Mắt Aidi (Tứ Xuyên, Trung Quốc) nhằm đánh giá tính khả thi, độ an toàn và hiệu quả lâm sàng của loại vật liệu này.
“Nghiên cứu được tiến hành trên 19 bệnh nhân có tổn thương trên 1/2 bề dày giác mạc, sử dụng kỹ thuật ghép giác mạc lớp. Mảnh ghép được sử dụng là nhu mô giác mạc lợn đã khử tế bào. Phần lớn các quy trình thành công đều sử dụng kết hợp nhiều phương pháp như đông lạnh - rã đông kết hợp với enzyme, hoặc xử lý thẩm thấu kết hợp CO2 siêu tới hạn nhằm đạt được sự cân bằng giữa hiệu quả và khả năng bảo tồn cấu trúc mô. Kết quả theo dõi sau 12 tháng cho thấy tỷ lệ sống của mảnh ghép đạt 94,7%, tương đương 18/19 bệnh nhân phục hồi được thị lực chức năng. Trong các tình huống khẩn cấp và không có sẵn nguồn hiến tặng, giác mạc sinh học với mảnh ghép được sử dụng là nhu mô giác mạc lợn đã khử tế bào chính là ‘vị cứu tinh’ thực sự để cứu lấy đôi mắt và giá trị lâm sàng của nguồn vật liệu này là không thể bàn cãi” - Bác sĩ Xiaoming Yao cho biết.
Là bác sĩ tham gia vào quá trình ghép giác mạc lợn, TS BS Chen Jiunn-Liang - Trưởng khoa Mắt, Bệnh viện Đa khoa Cựu chiến binh Kaohsiung (Đài Loan) đã chia sẻ kinh nghiệm từ 4 ca bệnh có tổn thương giác mạc phức tạp. Ông phân tích: “Trong các ca này, vật liệu sử dụng là nhu mô giác mạc lợn đã khử tế bào, được ghép bằng phương pháp ghép giác mạc lớp trước. Kết quả sau ghép cho thấy ở những bệnh nhân loét giác mạc kháng trị có nguy cơ thủng, vùng tổn thương đã được che phủ hiệu quả bằng khung giác mạc vô bào có nguồn gốc từ lợn. Trong các trường hợp tổn thương vôi hóa củng mạc, vùng mô thiếu máu trước đó cũng được cải thiện khi được bao phủ bởi hệ thống mạch máu kết mạc. Theo đánh giá, so với các vật liệu ghép khác, giác mạc có nguồn gốc từ lợn có ưu điểm nổi bật là nguồn cung lớn sẵn có, nguy cơ thải ghép gần như bằng 0, hỗ trợ như một giá đỡ sinh học trơ và giữ độ ổn định cơ học cao. Sau điều trị, các bệnh nhân đều hồi phục tốt và ghi nhận phản hồi tích cực.”
Phân tích lý do lựa chọn giác mạc lợn để ghép cho người, TS Dar-Jen Hsieh - Chủ tịch & CEO Acro Biomedical cho biết: “Giác mạc người hiến mang theo các tế bào có nguồn gốc từ người cho, có thể gây ra phản ứng thải ghép miễn dịch ở người nhận, do đó người bệnh thường phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài. Trong khi đó, nhãn cầu của lợn có kích thước tương đồng với nhãn cầu người, đồng thời cấu trúc mô học của giác mạc lợn cũng tương tự như giác mạc người.”
Bà Đặng Thị Tươi - Phó Tổng giám đốc VGCT chia sẻ, VGCT đang thực hiện tốt đẹp mô hình 3 nhà của Nghị quyết 57 với sự hợp tác của các Viện, Trường, Bộ Y tế, đặc biệt là Bệnh viện Mắt Trung ương, Bệnh Viện mắt TP HCM, cùng nhiều cơ sở nhãn khoa trên cả nước. Giác mạc sinh học từ động vật là giải pháp đột phá nhằm giải quyết tình trạng khan hiếm nguồn hiến giác mạc, mở ra cơ hội phục hồi thị lực cho hàng triệu bệnh nhân, đồng thời tạo nền tảng để Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ y sinh tiên tiến.
Việc một người mù có thể nhìn lại ánh sáng không chỉ là thành tựu y học, mà còn là sự phục hồi toàn diện về năng lực sống và năng lực lao động, kể cả giảm bớt gánh nặng cho gia đình. Ở quy mô xã hội, điều này góp phần nâng cao chất lượng sống, gia tăng chỉ số hạnh phúc của người dân, đồng thời bổ sung lực lượng lao động Việt Nam với khả năng đóng góp gần 0.3 - 0.4% GDP cho nền kinh tế khi một bộ phận người mất thị lực được quay trở lại lực lượng lao động.
Nếu được triển khai ở quy mô quốc gia, với sự tham gia đồng bộ của “ba nhà”, lĩnh vực này hoàn toàn có thể trở thành một trong những động lực đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, đặc biệt trong các ngành công nghệ cao và y sinh. Để hiện thực hóa chiến lược này, rất cần sự đồng hành của các cơ quan quản lý Nhà nước, các bệnh viện, các nhà khoa học và các đối tác quốc tế, để hoàn thiện hệ sinh thái, thúc đẩy nhanh nhất có thể triển khai ứng dụng trên diện rộng khắp Việt Nam và ASEAN.
