Quyền sở hữu trí tuệ đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển, uy tín và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trong bối cảnh hiện nay, sở hữu trí tuệ (SHTT) đã thực sự trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Cụ thể, đây chính là công cụ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo và cũng là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và phát triển nền kinh tế tri thức.
Theo đánh giá, SHTT đã góp phần quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, việc bảo vệ tài sản trí tuệ vừa giúp doanh nghiệp giữ vững thương hiệu, vừa định danh, định vị doanh nghiệp để mở rộng thị trường, thu hút đầu tư...
Hơn nữa, các quy định mới là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Từ các quy định mới cũng đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đăng ký, xác lập và bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp tại Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế số và đổi mới sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 và Nghị định 100/2026/NĐ-CP đã đánh dấu bước tiến quan trọng khi lần đầu tiên ghi nhận và hướng dẫn việc xác lập quyền đối với đối tượng sở hữu công nghiệp được tạo ra có sử dụng trí tuệ nhân tạo, đồng thời bổ sung các quy định về chuyển đổi số trong quản lý, bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ. Đặc biệt hơn, ở công điện về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của Thủ tướng Chính phủ cũng đã chỉ đạo rõ về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của người dân, doanh nghiệp.
Từ đây, các bộ, ngành và địa phương đều đã tập trung nguồn lực để thực hiện các giải pháp ngăn chặn và xử lý các vi phạm. Cùng với đó, tại mỗi địa phương cũng đã thành lập tổ liên ngành để triển khai có hiệu quả các nhiệm vụ được giao.
Theo đánh giá từ các chuyên gia, đây được xem như “lá chắn thép” trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của doanh nghiệp trong bối cảnh mới, khi công nghệ đang phát triển mạnh mẽ. Từ trạng thái đồng hành sang bảo vệ các cấp thẩm quyền cũng đã tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục phát triển, đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng của địa phương, quốc gia.
Trước các quy định mới, những doanh nghiệp Việt Nam có định hướng hội nhập quốc tế cũng cần phải đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về quản trị tài sản trí tuệ để hạn chế các rào cản xuất khẩu hoặc ảnh hưởng đến cơ hội hợp tác với các đối tác nước ngoài trong tương lai. Cụ thể, nếu doanh nghiệp chậm đăng ký, rất có thể quyền sẽ thuộc về người nộp đơn trước, dù doanh nghiệp đã sử dụng thương hiệu từ lâu.
Rủi ro lớn nhất không chỉ là bị sao chép sản phẩm mà là mất quyền kiểm soát tài sản trí tuệ của chính doanh nghiệp. Khi thương hiệu hoặc sản phẩm đã có chỗ đứng trên thị trường mới tiến hành bảo hộ thì doanh nghiệp có thể phải đổi thương hiệu, thu hồi sản phẩm hoặc đối mặt với các tranh chấp kéo dài, gây thiệt hại lớn về chi phí, uy tín và cơ hội kinh doanh.
Ở góc độ pháp lý, Luật sư Hoàng Thúy Quỳnh – Công ty Luật Hợp danh FDVN, Đoàn Luật sư Đà Nẵng cho rằng trong bối cảnh số hóa và AI phát triển, chi phí xử lý tranh chấp luôn lớn hơn rất nhiều so với chi phí đầu tư bảo hộ ngay từ đầu. Vì vậy, doanh nghiệp phải xem vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là chiến lược của doanh nghiệp chứ không phải chỉ là thủ tục pháp lý đơn thuần.
“Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đầu tư rất lớn cho nghiên cứu, marketing nhưng lại không dành nguồn lực tương xứng để bảo hộ tài sản trí tuệ. Ở chiều ngược lại, cũng có không ít trường hợp doanh nghiệp vô tình sử dụng nhãn hiệu, hình ảnh, phần mềm hoặc công nghệ của bên khác mà chưa kiểm tra tình trạng bảo hộ, dẫn đến nguy cơ bị kiện và phải bồi thường. Việc tra cứu, rà soát quyền sở hữu trí tuệ trước khi đưa sản phẩm ra thị trường hoặc trước khi sử dụng cần trở thành quy trình bắt buộc trong hoạt động kinh doanh”, Luật sư Quỳnh chia sẻ.
Lưu ý thêm cho doanh nghiệp, Luật sư Hoàng Thúy Quỳnh cho biết, điều quan trọng nhất, trong kinh doanh hợp đồng phải giúp doanh nghiệp giữ được quyền kiểm soát đối với tài sản trí tuệ sau khi chuyển giao. Trên thực tế, nhiều tranh chấp phát sinh không phải vì hợp đồng thiếu đối tượng chuyển giao mà vì các bên không quy định rõ phạm vi quyền được khai thác, quyền đối với sản phẩm phát sinh sau này và cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ sau khi chuyển giao.
Vì vậy, để tránh tổn thất về tài sản trí tuệ, khi xây dựng hợp đồng nhượng quyền, chuyển giao công nghệ (licensing), doanh nghiệp cần lưu ý 05 điều khoản cốt lõi gồm: điều khoản về phạm vi cấp phép, điều khoản về quyền sở hữu đối với tài sản trí tuệ và các cải tiến phát sinh, điều khoản về bảo mật và bí mật kinh doanh, điều khoản về kiểm soát chất lượng và giám sát việc sử dụng quyền và cuối cùng là điều khoản về xử lý vi phạm và chấm dứt hợp đồng.
Để giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp mà còn tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và hạn chế ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu, Luật sư Quỳnh “hiến kế” doanh nghiệp cần thực hiện ngay ba bước.
Thứ nhất, thu thập và bảo toàn chứng cứ về hành vi xâm phạm, đặc biệt là chứng cứ điện tử trên website, sàn thương mại điện tử hoặc mạng xã hội. Thứ hai, đánh giá tình trạng pháp lý của quyền sở hữu trí tuệ và mức độ vi phạm để lựa chọn phương án xử lý phù hợp. Thứ ba, áp dụng biện pháp thực thi quyền theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, như gửi thư yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hành chính, áp dụng biện pháp kiểm soát tại biên giới hoặc khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại khi cần thiết.
