Xếp hạng tín nhiệm trái phiếu ngành ngân hàng: Vì sao còn khiêm tốn?

Tuy nhiên theo ông Simon Chen, CFA Giám đốc khối Xếp hạng Tín nhiệm và Nghiên cứu, Công ty Xếp hạng Tín nhiệm VIS Rating, hiện nay, có rất ít trái phiếu ngân hàng tại Việt Nam được xếp hạng tín nhiệm, khiến nhà đầu tư khó so sánh mức độ rủi ro giữa các ngân hàng - nhóm phát hành trái phiếu doanh nghiệp lớn nhất tại Việt Nam.

Tỷ lệ trái phiếu xếp hạng tín nhiệm còn thấp

Việc thiếu thông tin này gây khó khăn cho việc định giá trái phiếu theo rủi ro và phát triển thị trường trái phiếu trong nước theo định hướng tại Quyết định 1413/QĐ-TTg tháng 7/2026.

Ông Simon Chen nhận định, thách thức sẽ lớn hơn khi các ngân hàng phát hành thêm trái phiếu thứ cấp có thứ tự ưu tiên thanh toán và điều khoản chịu tổn thất ngày càng phức tạp. Việc mở rộng xếp hạng tín nhiệm cho cả ngân hàng phát hành và từng loại trái phiếu sẽ giúp nhà đầu tư so sánh rủi ro tốt hơn. Tuy nhiên, chỉ riêng xếp hạng tín nhiệm chưa thể bảo đảm trái phiếu được định giá phù hợp với mức độ rủi ro hoặc giúp thị trường phát triển sâu rộng hơn.

Theo phân tích của VIS Rating, tỷ lệ ngân hàng có trái phiếu được xếp hạng tín nhiệm trong nước thấp hơn nhiều so với các thị trường trong khu vực.

"Cuối năm 2025, chỉ 2 trong số 28 ngân hàng thương mại tại Việt Nam thuộc phân tích của chúng tôi có trái phiếu được xếp hạng tín nhiệm trong nước, tương đương khoảng 7%", chuyên gia VIS Rating cho biết.

Tỷ lệ này vào khoảng 60% tại Thái Lan và trên 75% tại Malaysia, Hàn Quốc và Trung Quốc. Trong khi đó, đến cuối tháng 9/2026, trái phiếu ngân hàng chiếm khoảng 46% tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp đang lưu hành. Trái phiếu do ngân hàng chào bán ra công chúng được miễn yêu cầu xếp hạng bắt buộc; các đợt phát hành riêng lẻ chỉ dành cho nhà đầu tư tổ chức cũng không thuộc diện bắt buộc. Dù không thuộc diện bắt buộc, các ngân hàng vẫn có thể tự chủ động thực hiện xếp hạng tín nhiệm trong nước.

Việc được giám sát an toàn hoạt động và khả năng được Chính phủ hỗ trợ không loại bỏ rủi ro tín dụng của từng ngân hàng. Moody's ghi nhận 221 định chế được xếp hạng tại 38 quốc gia đã rơi vào tình trạng vỡ nợ hoặc phải nhận hỗ trợ đặc biệt để tránh vỡ nợ trong giai đoạn 2007-2015. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng liên quan đến việc không thanh toán được trái phiếu. Chất lượng tài sản suy giảm, áp lực huy động vốn và những hạn chế trong quản trị là các nguyên nhân chính. Trường hợp Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) cho thấy cho vay đối với các bên liên quan cùng những hạn chế trong quản trị có thể làm suy giảm niềm tin và dẫn đến căng thẳng về thanh khoản. Việc đáp ứng các tỷ lệ an toàn hoặc giữ vai trò quan trọng trong hệ thống chưa đủ để chứng minh ngân hàng có khả năng trả nợ. Ngay cả khi cơ quan quản lý can thiệp, trái phiếu vẫn có thể không được thanh toán đúng hạn, ông Simon Chen nêu.

Đáng chú ý, chuyên gia cho rằng trái phiếu thứ cấp tăng nhanh và quá trình tiến tới Basel III khiến việc đánh giá rủi ro của từng công cụ nợ trở nên quan trọng hơn. Đến cuối tháng 9/2026, trái phiếu thứ cấp chiếm gần 60% tổng giá trị trái phiếu ngân hàng đang lưu hành. Trái phiếu thứ cấp được tính vào vốn cấp 2 (Tier 2) có thứ tự thanh toán sau các chủ nợ ưu tiên. Ngân hàng có thể hoãn trả lãi và chuyển khoản lãi này sang các kỳ sau nếu việc thanh toán khiến ngân hàng bị lỗ trong năm. Khoản lãi bị hoãn không bị hủy, nhưng nhà đầu tư phải chờ lâu hơn để được thanh toán và có thể thu hồi ít hơn nếu ngân hàng gặp khó khăn.

Cơ sở hỗ trợ đánh giá cho thị trường

Ông Simon Chen nhận xét, quy định mới về tỷ lệ an toàn vốn đang đưa Việt Nam tiến gần hơn đến chuẩn mực Basel III, đồng thời tạo cơ sở cho việc phát hành công cụ bổ sung vốn cấp 1 (AT1) có thứ tự thanh toán sau các công cụ Tier 2, và không có ngày đáo hạn. Ngân hàng có quyền hủy bỏ thanh toán lãi mà không bị coi là vi phạm hợp đồng. AT1 được phân loại là khoản nợ, và công cụ này sẽ được chuyển đổi thành cổ phần hoặc ghi giảm giá trị gốc nếu tỷ lệ vốn lõi cấp 1 (CET1) xuống dưới 5,125%, khiến nhà đầu tư có nguy cơ mất một phần hoặc toàn bộ vốn gốc.

Việc định giá trái phiếu ngân hàng có cấu trúc phức tạp sẽ càng khó nếu thị trường chưa phân biệt rõ chất lượng tín nhiệm giữa các ngân hàng. Theo chuyên gia, phân tích 284 trái phiếu ưu tiên, không có bảo đảm (trái phiếu thường), kỳ hạn ba năm, được phát hành từ năm 2023 đến hết nửa đầu năm 2026, cho thấy một số ngân hàng có mức đánh giá tín nhiệm thấp hơn vẫn có thể phát hành trái phiếu với mức chênh lệch lợi suất (phần bù rủi ro) tương đương hoặc thấp hơn các ngân hàng có hồ sơ tín nhiệm tốt. Những đánh giá tín nhiệm nội bộ này không phải là kết quả xếp hạng tín nhiệm ra công chúng. Bên cạnh đó, mức chênh lệch lợi suất còn chịu tác động của các yếu tố thị trường.

"Khi xếp hạng tín nhiệm chưa được sử dụng rộng rãi và thị trường chưa phân biệt rõ rủi ro giữa các ngân hàng, việc xác định mức lợi suất phù hợp cho những trái phiếu có thứ tự thanh toán và điều khoản chịu tổn thất khác nhau sẽ khó khăn hơn. Xếp hạng tín nhiệm của ngân hàng phát hành và từng loại trái phiếu giúp nhà đầu tư so sánh rủi ro, còn dữ liệu giao dịch trên thị trường giúp đánh giá liệu mức lợi suất có đủ bù đắp rủi ro hay không. Tuy nhiên, các thông tin này không thể thay thế việc nhà đầu tư tự phân tích trước khi quyết định đầu tư", ông Simon Chen nhấn mạnh.

Trong một báo cáo từ khá sớm cách 2 năm và chia sẻ cùng báo chí, Lãnh đạo của Công ty Xếp hạng tín nhiệm FiinRatings cũng nhấn mạnh rằng, muốn phát triển, thu hút được nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư tổ chức thì hạ tầng chính (chính sách, khung pháp lý, minh bạch) quan trọng nhưng hạ tầng mềm (giao dịch trên sàn niêm yết) phải theo thông lệ quốc tế. Cùng với đó, phải xếp hạng tín nhiệm trái phiếu.

Ông cho biết dư địa để huy động vốn của Việt Nam rất lớn, quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ đều rất quan tâm đến thị trường trái phiếu Việt Nam nhưng không thể rót vốn do yêu cầu về xếp hạng tín nhiệm.

Đối với trái phiếu ngân hàng hiện chiếm tỷ trọng lớn (đóng vai trò dẫn dắt) trong tổng giá trị phát hành trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam, theo cách chuyên gia nhận định, sử dụng xếp hạng tín nhiệm (Thông thường các ngân hàng quốc tế sẽ sử dụng xếp hạng tín nhiệm quốc tế cho hoạt động huy động vốn toàn cầu và xếp hạng tín nhiệm trong nước cho trái phiếu nội tệ) sẽ hỗ trợ nhà đầu tư có thêm cơ sở so sánh rủi ro tín dụng và lợi suất giữa các tổ chức phát hành và các kỳ hạn, tăng độ tin cậy để nhận diện rủi ro, sức hút của trái phiếu ngân hàng khi phát hành, góp phần tăng hiệu quả huy động và góp phần củng cố nền tảng của thị trường vốn.