Bức tranh xuất khẩu cá tra Việt Nam trong giai đoạn nửa cuối năm 2026 đang chứng kiến những bước chuyển mình đầy linh hoạt trước các biến động về rào cản thương mại và chi phí đầu vào.
Trong bối cảnh xuất khẩu cá tra sang thị trường Mỹ sụt giảm do ảnh hưởng từ thuế quan, toàn ngành đã nhanh chóng tái định hình chiến lược, đẩy mạnh khai thác các thị trường chủ lực khác như Trung Quốc, EU và Nam Mỹ. Những phân tích chuyên sâu từ các chuyên gia của FPTS và VCBS đã phác hoạ bức tranh toàn cảnh về thách thức và cơ hội của ngành thủy sản Việt Nam trong giai đoạn nước rút cuối năm.
Theo FPTS, giá cá tra nguyên liệu trong quý 3/2026 ghi nhận mức giảm nhẹ 3,2% theo quý do nguồn cung tại các ao nuôi phục hồi trong ngắn hạn, tạo điều kiện để các doanh nghiệp ưu tiên sử dụng nguồn cá tự chủ và hệ thống nuôi liên kết. Tuy nhiên, so với cùng kỳ năm trước, mặt hàng này vẫn neo ở vùng nền cao, tăng 6,1% do nguồn cung hạn chế trong bối cảnh nhu cầu xuất khẩu phục hồi tích cực.
Bước sang quý 4/2026, giá cá tra nguyên liệu dự kiến tiếp tục xu hướng tăng nhẹ lần lượt 4,4% theo quý và 0,6% theo niên độ trước. Nguyên nhân chính đến từ việc chi phí đầu vào leo thang, đặc biệt là giá bã đậu nành – thành phần thức ăn chăn nuôi trọng yếu. Ghi nhận trong quý 3, giá bã đậu nành đã vọt tăng mạnh 6,4% theo quý và 23,6% theo cùng kỳ.
Động lực tăng giá này xuất phát từ sản lượng thu hoạch đậu nành tại Mỹ dự báo sụt giảm do thời tiết kém khả quan, nhu cầu nhập khẩu gia tăng từ Trung Quốc theo các thỏa thuận song phương, cùng chi phí năng lượng toàn cầu leo thang bởi căng thẳng địa chính trị chưa có hồi kết.
Đồng quan điểm, VCBS chỉ ra rằng giá cá tra nguyên liệu liên tục chịu sức ép đi lên, trong khi nguồn cung cá giống tiềm ẩn rủi ro hạn chế do tốc độ thả nuôi mới diễn ra chậm và tỷ lệ hao hụt do dịch bệnh sau thả nuôi còn khá cao.
Thách thức lớn nhất đối với ngành cá tra trong năm 2026 là những rào cản pháp lý và thuế quan khắt khe từ thị trường Mỹ. Cụ thể, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với mức thuế suất cao gồm 12,5% theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974 và mức thuế chống bán phá giá từ 20% đến 50% theo kết quả đợt xem xét hành chính lần thứ 21 (POR21) đối với một số đơn vị chủ lực.
Chính áp lực này đã tạo ra sự phân hóa rõ nét trong kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành. Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu cá tra của Việt Nam 9 tháng đầu năm 2026 đạt 1,7 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng tháng 9 kim ngạch đạt 210 triệu USD, tăng 16%.
Trung Quốc, Mỹ và Brazil là ba thị trường lớn nhất, chiếm 49% tổng giá trị xuất khẩu. Trong khi Trung Quốc và Brazil duy trì đà tăng trưởng, xuất khẩu sang Mỹ vẫn thấp hơn cùng kỳ, với mức giảm 13% trong 9 tháng, đạt 225 triệu USD. Riêng trong tháng 9, xuất khẩu sang Mỹ đạt 21 triệu USD, giảm 8% so với cùng kỳ. Sự sụt giảm này được đánh giá là do không còn hiệu ứng tích trữ trước thuế quan và gánh nặng chi phí phòng vệ thương mại.
Để bù đắp sự sụt giảm từ thị trường Mỹ, các doanh nghiệp đã nhanh chóng chuyển dịch trọng tâm sang các thị trường quốc tế khác. Thị trường Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ với mức tăng 28% so với cùng kỳ trong 9 tháng đầu năm, đạt 480 triệu USD. Riêng tháng 9, xuất khẩu sang Trung Quốc đạt 63 triệu USD, tăng 25%.
Bên cạnh đó, thị trường Brazil và khu vực Nam Mỹ ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng nhờ xu hướng đa dạng hóa thị trường và thỏa thuận mở cửa xuất khẩu song phương thành công. Thị trường EU cũng trở thành điểm sáng với mức tăng trưởng hơn 20%, hưởng lợi nhờ nguồn cung cá thịt trắng khác bị thắt chặt hạn ngạch khai thác và thuế suất cạnh tranh hơn so với sản phẩm cùng loại từ Nga.
Nhìn về giai đoạn cuối năm 2026, cả FPTS và VCBS đều đánh giá triển vọng ngành cá tra duy trì trạng thái tích cực nhờ nhu cầu tiêu thụ hồi phục vào mùa lễ hội. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành kỳ vọng tiếp tục tăng trưởng khoảng 3% so với cùng kỳ.
Tại thị trường Mỹ, dù vấp phải rào cản thuế quan, đà giảm được kỳ vọng sẽ hạ nhiệt nhờ nhu cầu tích trữ phục vụ mùa lễ hội cuối năm của hệ thống nhà hàng và khả năng doanh nghiệp nhận được các khoản hoàn thuế đối ứng đáng kể.
Đối với thị trường EU và Trung Quốc, dư địa tăng trưởng vẫn rộng mở. Tại EU, cá tra tiếp tục khẳng định lợi thế là sản phẩm thay thế chi phí thấp trong bối cảnh các loại cá thịt trắng khan hiếm. Trong khi đó, lượng tồn kho cá da trơn tại nhiều thị trường quốc tế đã giảm sâu so với cùng kỳ, tạo đà để các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đẩy mạnh sản lượng tiêu thụ.
Nhìn chung, ngành cá tra năm 2026 đang chứng minh khả năng thích ứng linh hoạt trước những biến động về chi phí và địa chính trị. Sự chủ động trong việc cơ cấu lại thị trường xuất khẩu, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và khai thác hiệu quả các phân khúc ngách chính là chìa khóa giúp các doanh nghiệp giữ vững biên lợi nhuận và củng cố vị thế trên bản đồ thủy sản toàn cầu.
