Trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến nhiều doanh nghiệp nhìn lại cách tổ chức vận hành, đồng thời đặt ra sức ép chưa từng có đối với lực lượng lao động và đội ngũ quản lý.
Trong cuộc trao đổi với Doanh Nhân, ông Trần Bằng Việt - CEO Dong A Solutions, cựu Tổng Giám đốc Mai Linh Taxi, cho rằng doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả AI phải bắt đầu từ việc thay đổi cách làm việc, chuẩn hóa quy trình và nâng cao năng lực con người thay vì chỉ đầu tư vào công nghệ.
- Từ kinh nghiệm nhiều năm dẫn dắt lực lượng lao động truyền thống đi qua các giai đoạn tái cấu trúc, theo ông đâu là rào cản tâm lý lớn nhất khiến nhân sự lâu năm gặp khó khi bước vào môi trường làm việc tích hợp AI?
Theo tôi, người có nhiều năm kinh nghiệm hiếm khi thất bại vì không biết sử dụng AI. Điều khiến họ gặp khó là việc chấp nhận rằng phương pháp từng giúp mình thành công có thể không còn phù hợp. Đó là cú va chạm với lòng tự trọng nghề nghiệp. Một người có hai mươi năm kinh nghiệm không sợ học thêm công nghệ, nhưng họ có thể e ngại khi thấy một người trẻ hơn, ít trải nghiệm hơn lại hoàn thành công việc nhanh hơn nhờ AI. Phản ứng thường gặp là xem nhẹ công nghệ mới, chống đối hoặc chỉ sử dụng một cách hình thức.
Theo tôi, kinh nghiệm chưa bao giờ mất giá. Nhưng kinh nghiệm phải biết kết hợp với công nghệ. Nếu không, rất dễ trở thành một tài sản quý chỉ để trưng bày.
- Trong quá trình tư vấn chuyển đổi và tối ưu vận hành cho doanh nghiệp, theo ông, kỹ năng “phi công nghệ” nào quyết định hiệu quả đầu tư AI?
Tôi cho rằng đó là năng lực làm rõ công việc. Điều doanh nghiệp thiếu không phải sự chăm chỉ mà là sự rõ ràng. Rõ việc gì cần làm, đầu ra là gì, ai chịu trách nhiệm, dữ liệu nào đáng tin và quy trình nào chỉ tồn tại vì “xưa nay vẫn thế”.
Tôi thường nói vui rằng đừng vội đưa AI vào một căn phòng còn bừa bộn, bởi AI không phải “cô Tấm” để tự nhặt gạo ra khỏi thóc. Trong nhiều trường hợp, AI chỉ giúp tạo ra một mớ hỗn độn lớn hơn nhưng nhanh hơn và hiện đại hơn.
Doanh nghiệp Việt Nam khá giỏi ứng biến, nhưng chưa chắc đã giỏi chuẩn hóa. Trong khi đó, AI buộc doanh nghiệp phải xác định rõ luật chơi. Vì vậy, hiệu quả đầu tư không phụ thuộc trước hết vào việc mua công cụ nào, mà phụ thuộc vào việc doanh nghiệp đã xác định đúng bài toán hay chưa.
- Khi AI ngày càng đảm nhận tốt các công việc mang tính tiêu chuẩn hóa, người lao động cần chuẩn bị những năng lực gì để không trở thành “người làm thuê cho thuật toán”?
Theo tôi, con người cần giữ được ba quyền quan trọng: quyền đặt câu hỏi, quyền phán đoán và quyền chịu trách nhiệm. Khi còn ba quyền đó, con người vẫn là người cầm lái. Ngược lại, nếu giao cả ba cho AI thì chúng ta không còn sử dụng công cụ nữa mà đang để công cụ quyết định thay mình.
Điều đáng lo không phải AI suy nghĩ giống con người, mà là con người bắt đầu suy nghĩ giống AI: luôn muốn có câu trả lời thật nhanh, dễ bị thuyết phục bởi những lập luận trôi chảy mà quên kiểm chứng bối cảnh và hệ quả.
- Nhiều doanh nghiệp đang coi AI là công cụ để cắt giảm nhân sự. Theo ông, người lao động cần chuyển dịch như thế nào để từ một khoản chi phí trở thành tài sản cốt lõi của doanh nghiệp?
Tôi cho rằng doanh nghiệp không cắt giảm con người chỉ vì có AI. Họ cắt những phần việc không còn tạo ra giá trị tương xứng với chi phí và AI chỉ khiến việc đánh giá đó trở nên nhanh và minh bạch hơn.
Một nhân viên không thể chỉ chứng minh giá trị bằng việc mình rất bận. Trong quản trị, bận rộn nhiều khi chỉ là biểu hiện của quy trình chưa tối ưu. Người lao động cần chuyển từ tư duy “tôi làm công việc gì” sang “tôi tạo ra giá trị gì”. Không phải làm báo cáo mà là giúp lãnh đạo ra quyết định tốt hơn. Không phải chăm sóc khách hàng mà là giữ được khách hàng hoặc giải quyết được điểm nghẽn của họ. Không phải quản lý một nhóm mà là giúp cả nhóm vận hành hiệu quả hơn sau một thời gian.
- Đội ngũ quản lý cấp trung đang chịu sức ép lớn nhất trong quá trình ứng dụng AI. Theo ông, vai trò của họ sẽ thay đổi như thế nào trong mô hình tổ chức có sự song hành giữa “nhân sự thật” và “nhân sự ảo”?
Quản lý cấp trung là nhóm chịu tác động rõ nhất vì rất nhiều công việc từng tạo nên quyền lực của họ như giao việc, kiểm tra tiến độ, tổng hợp báo cáo hay nắm giữ thông tin đều đang được AI thực hiện nhanh hơn.
Nếu họ chỉ đóng vai trò truyền đạt mệnh lệnh từ trên xuống và chuyển báo cáo từ dưới lên thì sớm muộn vai trò ấy cũng được thay thế bằng hệ thống tự động. Ngược lại, nếu biết thiết kế cách làm việc mới, giá trị của họ sẽ còn lớn hơn trước. AI không biết đọc những khoảng lặng trong cuộc họp, không hiểu vì sao hai phòng ban đều đúng quy trình nhưng vẫn không phối hợp hiệu quả và cũng không chịu trách nhiệm đạo đức cho quyết định cuối cùng.
Vì vậy, quản lý cấp trung phải chuyển từ giao việc sang thiết kế công việc; từ kiểm tra con người sang kiểm soát rủi ro; từ nắm giữ thông tin sang tạo sự minh bạch; từ thúc ép hiệu suất sang xây dựng năng lực tự vận hành cho tổ chức.
AI sẽ không làm biến mất quản lý cấp trung. Nhưng AI chắc chắn sẽ làm biến mất kiểu quản lý chỉ tồn tại vì tổ chức chưa đủ minh bạch và chưa đủ chuẩn hóa.
- Trân trọng cảm ơn ông!
